📖 Uzay Sözlüğü
Uzay ve astronomi terimleri, sade Türkçe tanımlarıyla
A
Açısal çözünürlükAngular resolutionAçısal çözünürlük, bir teleskobun ya da gözün birbirine çok yakın iki nesneyi ayrı ayrı görebilme yeteneğidir; kırınım sınırında dalga boyuyla ve açıklık çapıyla belirlenir.GözlemAçısal momentumAngular momentumDönen ya da bir merkez çevresinde dolanan cisimlerin dönme hareketinin miktarı. Dış etki yoksa korunur; bu yüzden büzülen yıldızlar hızlanır, gaz bulutları dönen disklere dönüşür.AstrofizikAktif galaksi çekirdeğiActive galactic nucleusBir galaksinin merkezinde, madde yutan süper kütleli kara deliğin tüm galaksiden fazla ışık yaydığı çok parlak bölgedir.AstrofizikAlacakaranlıkTwilightAlacakaranlık, Güneş ufkun altındayken üst atmosferde saçılan ışığın gökyüzünü aydınlattığı geçiş evresidir; Güneş'in ufkun altındaki derecesine göre sivil, deniz ve astronomik diye ayrılır.GözlemAlbedoAlbedoAlbedo, bir yüzeyin üzerine düşen ışığın ne kadarını geri yansıttığını gösteren 0 ile 1 arasındaki orandır.Gezegen bilimiAlçak Dünya YörüngesiLow Earth orbit (LEO)Dünya yüzeyinden yaklaşık 160 ile 2.000 km yukarıdaki yörünge bölgesi. Uzay istasyonları ve çok sayıda uydu burada dolanır.Roket bilimiAlt yörünge uçuşuSub-orbital spaceflightAracın uzaya ulaştığı ama yörünge hızına erişmediği için tam bir tur atmadan Dünya'ya geri düştüğü uzay uçuşu. Yolculara birkaç dakikalık ağırlıksızlık yaşatır.Roket bilimiAmatör astronomiAmateur astronomyGökyüzünü çıplak göz, dürbün ya da teleskopla hobi olarak gözlemleme ve görüntüleme etkinliği; meraklılar değişen yıldız ve kuyruklu yıldız gözlemleriyle bilime de katkı verir.GözlemAna kol yıldızıMain-sequence starÇekirdeğinde hidrojeni helyuma dönüştürerek enerji üreten, ömrünün en uzun dönemindeki yıldızdır; Güneş de bir ana kol yıldızıdır.AstrofizikAntimaddeAntimatterSıradan parçacıkların karşıt yüklü eşlerinden, yani karşıt parçacıklardan oluşan madde. Maddeyle karşılaştığında ikisi de yok olur ve enerjileri gama ışını olarak açığa çıkar.AstrofizikAsteroitAsteroidAsteroit, Güneş'in çevresinde dolanan, gezegenden küçük ve çoğunlukla kayalık ya da metalik yapıdaki küçük gök cismidir.Gezegen bilimiAsteroit kuşağıAsteroid beltAsteroit kuşağı, Mars ve Jüpiter yörüngeleri arasında uzanan ve milyonlarca asteroidin bulunduğu halka biçimli bölgedir.Gezegen bilimiAstrobiyolojiAstrobiologyYaşamın evrendeki kökenini, dağılımını ve evrimini; Dünya dışında yaşam olup olmadığını araştıran disiplinlerarası bilim alanı.AstrofizikAstrofizikAstrophysicsGök cisimlerinin ve evrenin fiziksel doğasını, yani ne olduklarını, nasıl ışıdıklarını ve nasıl evrildiklerini fizik ve kimya yöntemleriyle inceleyen bilim dalı.AstrofizikAstroloji (astronomiden farkı)AstrologyGök cisimlerinin görünür konumlarından insan yaşamı ve dünyadaki olaylar hakkında bilgi edinilebileceğini öne süren, bilimsel testlerde doğrulanamamış kehanet geleneği.AstronomiAstrometriAstrometryAstrometri, yıldızların konumunu, uzaklığını ve gökteki hareketini çok hassas ölçen bilim dalıdır; Hipparcos ve Gaia uyduları bu ölçümleri yüz binlerce yıldızdan yaklaşık iki milyar kaynağa taşıdı.AstronomiAstronomiAstronomyGezegenleri, yıldızları, galaksileri ve Dünya atmosferinin ötesinden gelen her türlü olguyu matematik, fizik ve kimya yardımıyla inceleyen doğa bilimi.AstronomiAstronomik birimAstronomical unit (AU)Dünya ile Güneş arasındaki ortalama uzaklığa dayanan uzunluk birimi; tam olarak 149.597.870.700 metre, yani yaklaşık 150 milyon kilometre.AstronomiAstronot ve kozmonotAstronaut / CosmonautBir insanlı uzay uçuşu programınca eğitilip uzay aracında komutan ya da mürettebat olarak görev yapan kişi. Rusya'nınkilere kozmonot, Çin'inkilere gayriresmî olarak taykonot denir.Uzay görevleriAşama (roket)Rocket stageBir roketin, yakıtı bitince atılan ve böylece kütlesi hafifleyen bağımsız bölümlerinden her biri. Çok aşamalı roketler yörüngeye ancak bu yolla ulaşabilir.Roket bilimiAşırı dev yıldızSupergiant starAşırı dev yıldız, çok kütleli ve evrimleşmiş, binlerce ila milyonlarca Güneş parlaklığına ulaşan yıldızdır; Betelgeuse, Rigel ve Antares bu sınıftandır ve süpernova olarak ölürler.AstrofizikAtarca (pulsar)PulsarHızla dönerken ışıma demetleri Dünya'yı her taradığında düzenli atımlar olarak gözlenen nötron yıldızıdır.AstrofizikAtmosfere girişAtmospheric entryBir uzay aracının, göktaşının veya sondanın bir gezegenin atmosferine büyük hızla dalıp sürtünme ve sıkışma nedeniyle aşırı ısınarak yavaşlaması.Roket bilimiAtmosferik frenlemeAerobrakingUzay araçları yakıt harcamadan yörüngelerini küçültmek için gezegen atmosferinin üst katmanlarından yüzlerce kez geçer; Magellan'dan MRO ve TGO'ya kadar pek çok görev bu yöntemi kullandı.Uzay görevleriAtmosferik pencereAtmospheric windowAtmosferik pencere, Dünya atmosferinin soğurmadan geçirdiği elektromanyetik tayf bölgesidir; yer teleskoplarının hangi ışığı görebileceğini bu pencereler belirler.GözlemAy denizi (maria)Lunar mare (maria)Ay denizleri (maria), Ay'ın eski çarpma havzalarına akan lavın donmasıyla oluşan, çıplak gözle koyu leke gibi görünen geniş bazalt ovalardır; içlerinde hiç su yoktur.Gezegen bilimiAy evreleriLunar phasesAy evreleri, Ay'ın Dünya çevresindeki dolanımı sırasında Güneş tarafından aydınlatılan yüzünün Dünya'dan farklı oranlarda görünmesidir.Astronomi
B
Beyaz cüceWhite dwarfGüneş benzeri bir yıldızın yakıtı bitince geride kalan, Dünya büyüklüğünde ama Güneş kütlesinde sıcak ve yoğun çekirdektir.AstrofizikBiyoimzaBiosignatureBiyoimza, bir gezegende ya da uzay cisminde geçmişte ya da şimdi yaşamın var olduğuna işaret edebilecek maddeler, desenler veya ölçülebilir izlerdir.AstrofizikBortle ölçeğiBortle scaleBortle ölçeği, bir gözlem yerinin gece gökyüzünün karanlığını 1 (en karanlık) ile 9 (şehir içi) arasında dokuz basamakta anlatan ve 2001'de yayımlanan sınıflandırmadır.GözlemBulutsuNebulaYıldızlar arasındaki uzayda bulunan gaz ve toz bulutudur; yıldızların doğduğu ya da öldüğü yerlerde parlak ya da karanlık görünür.AstronomiBurçlar kuşağı (zodyak)ZodiacGüneş'in yıllık görünür yolu olan ekliptiğin iki yanında yaklaşık 8 derece uzanan, Ay'ın ve parlak gezegenlerin içinde dolaştığı gökyüzü kuşağı.AstronomiBüyük PatlamaBig BangEvrenin yaklaşık 13,8 milyar yıl önce son derece sıcak ve yoğun bir hâlden başlayıp genişleyerek bugünkü hâline geldiğini anlatan kozmoloji kuramı.Kozmoloji
C
Chandrasekhar sınırıChandrasekhar limitBir beyaz cücenin çökmeden taşıyabileceği en büyük kütle; yaklaşık 1,4 Güneş kütlesi. Bu sınırın üstünde elektron yozlaşma basıncı kütleçekimine karşı koyamaz.AstrofizikCubeSatCubeSat10 cm kenarlı küp birimlerden oluşan, standart boyutlu, düşük maliyetli minyatür uydu.Uydu teknolojisiCüce gezegenDwarf planetCüce gezegen, Güneş çevresinde dolanan ve küre biçimli olan, ama yörüngesinin çevresini temizleyememiş gök cismidir.Gezegen bilimi
Ç
Çarpma krateriImpact craterÇarpma krateri, bir asteroit ya da kuyruklu yıldızın yüksek hızla çarparak açtığı çukurdur; Ay'dan Merkür'e katı yüzeyli dünyaların geçmişini bu izler anlatır.Gezegen bilimiÇift yıldızBinary starOrtak kütle merkezi etrafında birbirini dolaşan iki yıldızdan oluşan sistemdir.Astronomi
D
Dairesel yörüngeCircular orbitDairesel yörüngede cisim, merkez cisme hep aynı uzaklıkta kalır; hızı, enerjisi ve açısal hızı da sabittir. Gerçekte hiçbir yörünge tam dairesel değildir.AstronomiDeğişen yıldızVariable starParlaklığı zamanla değişen yıldızdır; değişim yıldızın kendisinden veya bir eşin önünden geçmesinden kaynaklanabilir.AstronomiDelta-vDelta-vBir uzay aracının yörüngesini değiştirmek için motorlarıyla sağlaması gereken toplam hız değişimi. Uzay görevlerinin yakıt bütçesinin ölçüsüdür.Roket bilimiDerin Uzay AğıDeep Space NetworkNASA'nın, dünyanın üç noktasındaki dev antenlerle Ay ötesindeki uzay araçlarıyla haberleşmesini sağlayan ağ.Uzay görevleriDış gezegenExoplanetGüneş dışındaki bir yıldızın (ya da bir yıldız kalıntısının) çevresinde dolanan, Güneş Sistemi'nin dışındaki gezegen. Ötegezegen olarak da adlandırılır.Gezegen bilimiDış merkezlik (eksantriklik)Eccentricity (orbital eccentricity)Dış merkezlik, bir yörüngenin tam daireden ne kadar saptığını gösteren, birimsiz ve 0 ile 1 arasında değer alan sayıdır; 0 daire, 1'e yakın değerler çok uzun elips demektir.AstronomiDikine hız yöntemiRadial velocity methodDikine hız yöntemi, gezegenin çekimiyle yıldızın hafifçe sallanmasını Doppler kayması ile ölçerek ötegezegen bulma yöntemidir.GözlemDoğal uyduNatural satelliteBir gezegenin, cüce gezegenin ya da küçük bir gök cisminin çevresinde dolanan doğal gök cismi; gündelik dilde 'ay' da denir.Gezegen bilimiDoppler etkisiDoppler effectBir dalganın frekansının, kaynak ile gözlemci birbirine yaklaştıkça artması, uzaklaştıkça azalması. Gökbilimde yıldız ve galaksilerin hızını maviye ve kırmızıya kaymayla ölçer.AstrofizikDönenceTropic (Tropic of Cancer / Tropic of Capricorn)Dönence, Güneş'in yılda bir kez tam tepede görülebildiği en kuzey (Yengeç) ve en güney (Oğlak) enlemdir; ekvatora uzaklıkları Dünya'nın yaklaşık 23,4° eksen eğikliğine eşittir.AstronomiDrake denklemiDrake equationSamanyolu'nda iletişim kurulabilecek uygarlık sayısını tahmin etmek için yedi çarpanı bir araya getiren olasılık denklemi; Frank Drake 1961'de bir tartışma gündemi olarak yazdı.AstronomiDünya dışı yaşamExtraterrestrial lifeDünya dışında bir gök cisminde ortaya çıkmış yaşam; mikroplardan akıllı uygarlıklara kadar her biçimi kapsar. Henüz hiçbir dünya dışı yaşam bulunamamıştır.Gezegen bilimi
E
Egzotik maddeExotic matterNegatif enerji yoğunluğu ya da negatif kütle gibi sıradan maddede görülmeyen özelliklere sahip varsayımsal madde. Geçilebilir solucan delikleri ve warp sürücüsü için gerekli; varlığı kanıtlanmadı.KozmolojiEkinoksEquinoxEkinoks, Güneş'in gök ekvatorunu geçtiği ve gece ile gündüzün yaklaşık eşit olduğu, yılda iki kez yaşanan andır.AstronomiEkliptikEclipticEkliptik, Güneş'in bir yıl boyunca gök küresinde izlediği görünür yoldur; Dünya'nın yörünge düzleminin gök küresiyle kesişimidir.AstronomiEksen eğikliğiAxial tilt (obliquity)Eksen eğikliği, bir gezegenin dönme ekseninin yörünge düzlemine dik doğrultuyla yaptığı açıdır; Dünya'da 23,44 derece olan bu açı mevsimlerin asıl nedenidir.Gezegen bilimiElektromanyetik tayfElectromagnetic spectrumRadyo dalgalarından gama ışınlarına uzanan ışık yelpazesinin her bölgesi evrenin farklı bir yüzünü gösterir; Webb, Hubble ve Chandra bu yüzden farklı dalga boylarında çalışır.GözlemEliptik galaksiElliptical galaxyBelirgin kolları ve diski olmayan, küre ya da yumurta biçiminde, çoğunlukla yaşlı yıldızlardan oluşan galaksidir.AstronomiEvrenUniverseUzay ve zamanın, içindeki tüm madde ve enerjinin ve bunların oluşturduğu yapıların bütünü. Yaklaşık 13,8 milyar yıl önce Büyük Patlama ile genişlemeye başladı.Kozmoloji
F
Faydalı yük (payload)PayloadFaydalı yük, bir fırlatma aracının yörüngeye taşıdığı uydu, uzay aracı ya da kargodur; roketin kütle kapasitesi gidilen yörüngeye göre değişir.Roket bilimiFermi paradoksuFermi paradoxGalakside milyarlarca yıldız ve olası yaşanabilir gezegen varken, dünya dışı uygarlıklara dair hiçbir açık kanıt bulunamaması arasındaki çelişki: 'Herkes nerede?'AstronomiFırlatma aracıLaunch vehicleFırlatma aracı, bir yükü ya da mürettebatlı uzay aracını Dünya yüzeyinden uzaya taşıyan, genellikle roketle çalışan taşıyıcıdır; çoğu çok kademeli bir roket biçimindedir.Roket bilimiFırlatma penceresiLaunch windowBir uzay aracının hedefine ulaşabilmesi için fırlatmanın yapılması gereken zaman aralığı. Gezegenlerin ve Dünya'nın konumuna bağlıdır.Uzay görevleriFırlatma rampasıLaunch padFırlatma rampası, roketin dikey olarak ateşlendiği yerüstü tesisidir: fırlatma platformu, kule, alev kanalı, yakıt tesisatı ve ses bastırma sistemi birlikte çalışır.Roket bilimiFotonPhotonIşığın ve bütün elektromanyetik ışınımın en küçük enerji paketi. Kütlesi yoktur, boşlukta her zaman ışık hızıyla gider; astronomideki bilginin büyük kısmı fotonlarla taşınır.AstrofizikFotosferPhotosphereGüneş'in ya da bir yıldızın ışığının uzaya kaçtığı, gözümüze yüzey gibi görünen ince katman. Güneş'te 100-400 kilometre kalınlığındadır ve sıcaklığı yaklaşık 5.500 °C'dir.Astrofizik
G
GalaksiGalaxyYıldızlar, gaz, toz ve karanlık maddenin çekimle bir arada tutulduğu dev sistemdir; Samanyolu bizim galaksimizdir.AstronomiGalaksi dönme eğrisiGalaxy rotation curveGalaksi dönme eğrisi, yıldız ve gazın yörünge hızını merkezden uzaklığa göre gösterir; dış bölgelerde düşmeyip düz kalması karanlık madde ve MOND tartışmasının çıkış noktasıdır.AstrofizikGalaksi kümesiGalaxy clusterGalaksi kümesi, kütleçekimiyle birbirine bağlı yüzlerce ya da binlerce galaksiden ve aralarındaki çok sıcak gazdan oluşan, evrendeki en büyük bağlı yapılardandır.KozmolojiGama ışını patlamasıGamma-ray burst (GRB)Uzak galaksilerde, dev bir yıldızın çökmesi ya da iki nötron yıldızının birleşmesiyle oluşan, evrende bilinen en parlak ve en güçlü patlama türü. Milisaniyelerden saatlere kadar sürebilir.AstrofizikGeçiş yöntemiTransit methodGeçiş yöntemi, bir gezegen yıldızının önünden geçerken yıldız ışığındaki küçük düşüşü ölçerek ötegezegen bulma yöntemidir.GözlemGelgit bozulması olayıTidal disruption event (TDE)Gelgit bozulması olayı, süper kütleli bir kara deliğe fazla yaklaşan yıldızın gelgit kuvvetiyle parçalanıp aylarca, hatta yıllarca parlayan bir ışık patlaması üretmesidir.AstrofizikGelgit kilidiTidal lockingGelgit kilidi, bir cismin kendi ekseni etrafındaki dönüş süresinin yörünge süresine eşitlenmesi ve hep aynı yüzünü eşine dönmesidir.AstrofizikGezegenPlanetGezegen, bir yıldızın çevresinde dolanan, kendi kütleçekimiyle küre biçimini almış ve yörüngesinin çevresini temizlemiş büyük gök cismidir.Gezegen bilimiGezegenimsi bulutsuPlanetary nebulaGüneş benzeri bir yıldızın ömrünün sonunda dışarı attığı gazın, sıcak çekirdeği tarafından ışıldatılmasıyla oluşan parlak bulut kabuğudur.AstronomiGezegenler arası sondaInterplanetary probeDünya'dan ayrılıp başka gezegenleri ve küçük cisimleri incelemek için gönderilen insansız uzay aracı.Uzay görevleriGezegen bilimiPlanetary scienceGezegenleri, uyduları, asteroitleri, kuyruklu yıldızları ve gezegen sistemlerini; bunların yapısını, oluşumunu ve tarihini inceleyen bilim dalı.Gezegen bilimiGezegen halkalarıPlanetary ringBir gezegenin ya da küçük gök cisminin çevresinde, ekvator düzleminde dolanan toz, buz ve kaya parçacıklarından oluşan ince disk.Gezegen bilimiGezegen öncesi diskProtoplanetary diskGezegen öncesi disk, yeni doğmuş bir yıldızın çevresinde dönen yoğun gaz ve toz diskidir; gezegenler, uydular ve küçük cisimler bu diskin içinde biçimlenir.Gezegen bilimiGezgin (rover)Planetary roverBaşka bir gök cisminin yüzeyinde tekerleklerle gezen, bilimsel aletler taşıyan robotik araç.Gezegen bilimiGöktaşı ve meteorMeteoroid, meteor and meteoriteMeteoroid uzaydaki küçük kaya parçasıdır; atmosferde yanarken çizdiği ışıklı iz meteordur; yere ulaşan parçaya göktaşı denir.Gezegen bilimiGök ekvatoruCelestial equatorGök ekvatoru, Dünya ekvatorunun gök küresine yansıyan izdüşümüdür; dik açıklığı 0° olan büyük daire olarak ekvatoral koordinat sisteminin temel düzlemini oluşturur.Astronomi
KimdirTümü →
✨ Günün seçkisi23 Kasım
📚 Günün kitabıThe Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)Joanna Cole · 1990Görev dosyalarıTümü →
Son haberler
Işık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyor33 dakika önce
NASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'ne2 saat önce
Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)5 saat önce
Dragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndü6 saat önce
Samanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdi7 saat önce
🧩 Haftanın bulmacası
6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →🧰 Uzay araçları
- Gökyüzü haritası
- Güneş Sistemi şu an
- ISS şu an nerede?
- Güneş tutulması
- Günün uzay kelimesi
- Hangisi daha büyük?
- Başka gezegende kaç kilo olurdum?














