23 Kasım 2026, PazartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bugün uzayda, Sıradaki fırlatma: Ariane 64 Block 2 fırlatması: Amazon Leo (LE-04)23 Kasım 2026, 14:09

Gezegen bilimi

Gezegenleri, uyduları, asteroitleri, kuyruklu yıldızları ve gezegen sistemlerini; bunların yapısını, oluşumunu ve tarihini inceleyen bilim dalı.

İngilizce karşılığı
Planetary science
İlgili alan
Gezegen bilimi

Gezegen bilimi, gezegenleri (Dünya dahil), uyduları, asteroitleri, kuyruklu yıldızları ve gezegen sistemlerini; bunların bileşimini, iç yapısını, yüzey süreçlerini, oluşumunu ve tarihini inceleyen bilim dalıdır. Mikrometeoritlerden dev gaz gezegenlerine kadar çok geniş bir boyut aralığını kapsar. Bazen gezegenbilim ya da planetoloji diye de anılır.

Nasıl işler?

Gezegen bilimi astronomi ile yer bilimlerinin buluşma noktasında doğmuştur ve bugün gezegen jeolojisi, kozmokimya, atmosfer bilimi, okyanus bilimi, buzul bilimi ve ötegezegen araştırmaları gibi pek çok dalı içerir. Burada "jeoloji" sözcüğü geniş anlamda kullanılır: bir gezegenin çekirdeğinden manyetik alanına kadar her şey kapsama girer.

Çalışmanın bir kısmı gözlemseldir. Uzay araçları uzaktan algılama yöntemleriyle yüzeyleri haritalar, atmosferleri ölçer, kütleçekim alanlarını çıkarır. Bir kısmı laboratuvarda yürür: göktaşları ve uzaydan getirilen örnekler, yerdeki aletlerin tüm gücüyle incelenir. Kuramsal taraf ise bilgisayar benzetimleri ve matematiksel modellere dayanır.

Alanın en güçlü araçlarından biri karşılaştırmadır. Dünya'nın yoğun atmosferi Titan'ınkiyle, karasal gezegenlerin yüzey şekilleri birbiriyle karşılaştırılır. Dünya'da yapılan "benzer ortam" çalışmaları, başka dünyalarda gördüğümüz biçimleri yorumlamaya yardım eder. Bir yüzeyin tarihi de Dünya'daki tabakalar için geliştirilen ilkeyle okunur: üstteki katman alttakinden gençtir. Apollo astronotları Ay'daki arazi çalışmalarına bu tür katman haritalarıyla hazırlanmıştı.

Bu alanda çalışan araştırmacılar genellikle üniversitelerin astronomi, fizik ya da yer bilimleri bölümlerinde yer alır; yalnızca gezegen bilimine ayrılmış enstitüler de vardır. Çoğu, lisansüstü düzeyde yer bilimleri, astrofizik ya da jeofizik okuduktan sonra gezegenlere yönelir. Alanda her yıl birkaç büyük konferans düzenlenir ve çok sayıda hakemli dergi yayımlanır.

Örnekler

Apollo programı boyunca Dünya'ya 384 kilogram Ay örneği getirildi; üç Sovyet Luna robotu da Ay toprağı örneği taşıdı. Bu örnekler, Dünya dışında bileşimi en kapsamlı bilinen gök cismini Ay yapmıştır. Asteroit kuşağından gelen göktaşları, katmanlaşmış gök cisimlerinin neredeyse her bölümünü temsil eder; bazıları çekirdek ile manto sınırından kopmuştur. Sayıca az olan Mars göktaşları ise Mars kabuğunun kimyası hakkında doğrudan bilgi verir.

Uzay ayrışması (space weathering) gezegen biliminin tipik bir konusudur: atmosferi olmayan yüzeyler sürekli mikrometeorit yağmuru ve yüksek enerjili parçacıklarla aşınır. Ay yüzeyindeki ince toz örtüsü bu süreçlerin ürünüdür. Gezegen atmosferleri de ayrı bir araştırma alanıdır; Jüpiter ve Satürn'deki bulut kuşakları ve girdaplar, gezegenin dönüşünün atmosfer akımlarını nasıl biçimlendirdiğini gösterir.

Göktaşları, uzay araçlarının ulaşamadığı yerlerden gelen ücretsiz örneklerdir. Örneğin bazı göktaşları büyük asteroit Vesta'dan koparak Dünya'ya ulaşmıştır. Dünya'da bulunmuş Ay göktaşlarının toplam kütlesi 50 kilograma yakındır; bunların bir bölümü Antarktika'daki tarama çalışmalarında, bir bölümü Afrika, Avustralya ve Orta Doğu çöllerinde toplanmıştır. Gezegen jeodezisi ise gezegenlerin biçimini, kütleçekim alanlarını ve kutup hareketlerini ölçer.

Tarihçe

Gezegen biliminin kökleri, dünyaların sayısız olduğunu ve bazılarında güneş ya da ay bulunmadığını söyleyen Antik Yunan filozofu Demokritos'a kadar götürülür. Modern anlamda ilk gezegen gökbilimcisi Galileo sayılabilir: Jüpiter'in en büyük dört uydusunu buldu, Satürn'ün halkalarını ilk kez gözledi ve 1609'da Ay'daki dağları inceleyerek Ay'ın pürüzsüz olmadığını, Dünya'ya benzer bir yüzeyi olduğunu gösterdi. Teleskoplar geliştikçe önce Ay, sonra gezegenlerin yüzey ve atmosfer ayrıntıları incelendi. 20. yüzyılda radyo teleskopları ve gezegenlerarası uzay araçları alanı tümüyle dönüştürdü.

İlgili terimler

  • Astrobiyoloji
  • Göktaşı
  • Uzay ayrışması
  • Karşılaştırmalı gezegenbilim
  • Ötegezegen

İlgili terimlerTümü →

Sıcak JüpiterHot JupiterSıcak Jüpiter, yıldızına çok yakın, genellikle birkaç günde bir tur atan Jüpiter büyüklüğünde dev gaz gezegendir; 1995'te bulunan 51 Pegasi b bu sınıfın ilk örneğiydi.Süper DünyaSuper-EarthSüper Dünya, kütlesi Dünya'dan büyük ama Uranüs ve Neptün'den çok küçük olan, yaklaşık 1 ile 10 Dünya kütlesi arasındaki ötegezegenlere verilen addır; yaşanabilirlik anlamı taşımaz.Ay denizi (maria)Lunar mare (maria)Ay denizleri (maria), Ay'ın eski çarpma havzalarına akan lavın donmasıyla oluşan, çıplak gözle koyu leke gibi görünen geniş bazalt ovalardır; içlerinde hiç su yoktur.Mars günü (sol)Sol (Martian solar day)Mars günü ya da sol, Mars'ta bir güneş gününün süresidir: 24 saat 39 dakika 35,244 saniye, yani yaklaşık 1,0275 Dünya günü.Hill küresiHill sphereHill küresi, bir gezegenin ya da uydunun kendi çekiminin, dolandığı daha büyük cismin çekimine baskın geldiği bölgedir; uydular ancak bu kürenin içinde tutunabilir.Yörünge rezonansıOrbital resonanceYörünge rezonansı, dolanma süreleri küçük tam sayılarla orantılı gök cisimlerinin birbirine düzenli aralıklarla çekim uygulamasıdır; kimi yörüngeyi sağlamlaştırır, kimi boşaltır.Gezegen öncesi diskProtoplanetary diskGezegen öncesi disk, yeni doğmuş bir yıldızın çevresinde dönen yoğun gaz ve toz diskidir; gezegenler, uydular ve küçük cisimler bu diskin içinde biçimlenir.KriyovolkanizmaCryovolcanismKriyovolkanizma, lav yerine su, amonyak ya da metan gibi uçucu maddelerin püskürdüğü buz volkanizmasıdır; Enceladus'tan Plüton'a dış Güneş Sistemi'nde izleri bulunur.

Bu konudaki haberler

  1. NASA'nın saha ekibi Arizona'da krater, lav mağarası ve kül tarlasında Ay ile Mars'a hazırlandıNASA'nın saha ekibi Arizona'da krater, lav mağarası ve kül tarlasında Ay ile Mars'a hazırlandı20 Kasım 2026, 19:36
  2. Mars Express, Tharsis Tholus'u görüntüledi: 8 km yüksekliğinde, 3 km derin kalderalı yanardağMars Express, Tharsis Tholus'u görüntüledi: 8 km yüksekliğinde, 3 km derin kalderalı yanardağ18 Kasım 2026, 18:03
  3. NASA, COMPASS ödülleriyle 23 ekibi seçti: küçük kolejlerden Roman ve Artemis'e uzanan projelerNASA, COMPASS ödülleriyle 23 ekibi seçti: küçük kolejlerden Roman ve Artemis'e uzanan projeler17 Kasım 2026, 01:04
  4. Göktaşlarındaki organik maddenin oksijeni asteroitlerden eski çıktı: Harvard'dan PNAS çalışmasıGöktaşlarındaki organik maddenin oksijeni asteroitlerden eski çıktı: Harvard'dan PNAS çalışması6 Kasım 2026, 17:34
  5. Beyaz cücelere yaklaşan asteroitler hemen toza dönmüyor: Önce kilometrelik parçalara ayrılıyorBeyaz cücelere yaklaşan asteroitler hemen toza dönmüyor: Önce kilometrelik parçalara ayrılıyor30 Ekim 2026, 16:35
  6. Perseverance Mars tozunu ölçtü: en ince taneler astronotlar için en zorlu sorunPerseverance Mars tozunu ölçtü: en ince taneler astronotlar için en zorlu sorun27 Ekim 2026, 01:07

✨ Günün seçkisi23 Kasım

The Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)📚 Günün kitabıThe Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)Joanna Cole · 1990

KimdirTümü →

  1. Scott CarpenterScott CarpenterABD
  2. Ronald McNairRonald McNairABD
  3. Antony HewishAntony HewishBirleşik Krallık
  4. Max FagetMax FagetABD
  5. Alan BeanAlan BeanABD

Son haberler

  1. Işık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyorIşık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyor1 saat önce
  2. NASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'neNASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'ne3 saat önce
  3. Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)6 saat önce
  4. Dragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndüDragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndü7 saat önce
  5. Samanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdiSamanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdi8 saat önce

Çok okunanlar

  1. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor
  2. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl
  3. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı
  4. Uzay Yolu: İlk Temas'taki gibi uzaylılar Dünya'yı gerçekte nasıl fark ederdi?
  5. BepiColombo Merkür'ün yörüngesine girdi: ikinci uzay aracı, ilk çift araç

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar