Faydalı yük (payload)
Faydalı yük, bir fırlatma aracının yörüngeye taşıdığı uydu, uzay aracı ya da kargodur; roketin kütle kapasitesi gidilen yörüngeye göre değişir.
- İngilizce karşılığı
- Payload
- İlgili alan
- Roket bilimi
Faydalı yük (İngilizcesi payload), bir fırlatma aracının yörüngeye ya da başka bir hedefe taşıdığı asıl yüktür: uydu, uzay sondası, insan ya da kargo taşıyan bir uzay aracı. Roketin kendi yapısı, yakıtı ve motorları faydalı yük sayılmaz; onlar yükü yerine ulaştırmak için harcanan "bedeldir". Bir roketin "kütle kapasitesi" de bu yükün alabileceği en yüksek kütleyi anlatır ve her zaman belirli bir yörüngeye göre verilir.
Kütle kapasitesi nasıl okunur?
Fırlatma aracının tanıtım sayfasında "22.800 kg" gibi tek bir sayı görmek yanıltıcıdır; çünkü bu sayı, gidilen yörüngeye göre değişir. İki temel referans vardır:
- LEO (alçak Dünya yörüngesi): Dünya'nın birkaç yüz kilometre üstündeki yörünge. Bu yörüngeye çıkmak en az enerji isteyen hedeflerden biridir; kapasite en yüksek burada verilir (alçak Dünya yörüngesi).
- GTO (yer eşzamanlı transfer yörüngesi): Haberleşme uyduları gibi yüklerin yer eşzamanlı yörüngeye (jeosenkron) gitmek için önce bırakıldığı eliptik yörünge. Buraya çıkmak çok daha fazla enerji ister, bu yüzden aynı araç LEO'ya olduğundan çok daha az kütleyi GTO'ya taşıyabilir.
İhtiyaç duyulan enerji farkı rakamlarda görülür: alçak yörüngeden yer eşzamanlı yörüngeye geçmek için yaklaşık 2,42 km/s ve 1,46 km/s'lik iki ayrı yanma, toplamda yaklaşık 3,88 km/s'lik hız değişimi gerekir. Roket denklemi bu ek hız değişiminin kütle bedelini üstel biçimde büyütür (roket denklemi).

Koruyucu başlık (fairing)
Faydalı yük, roketin tepesinde başlık denen bir burun kaplamasının içinde fırlatılır. Başlık yükü dinamik basınca ve aerodinamik ısınmaya karşı korur, hassas aletler için temiz bir ortam sağlar ve atmosferin yoğun kesimi aşıldıktan sonra atılır (bkz. Max Q). Başlığın boyutu, taşınabilecek uydunun en büyük ölçüsünü belirler: Falcon 9'un başlığı yaklaşık 13 m uzunluğunda ve 5,2 m çapındadır; Ariane 6'nın başlığı 14 ya da 20 m uzunlukta ve 5,4 m çaplıdır (iç hacim çapı 4,6 m).

Gerçek araçlarda rakamlar
| Fırlatma aracı | LEO (kg) | GTO (kg) |
|---|---|---|
| Falcon 9 (kullan-at) | 22.800 | 8.300 |
| Falcon 9 (gemide kurtarma) | 17.500 | 5.500 |
| Ariane 62 | 10.350 | 4.500 |
| Ariane 64 | 21.650 | 11.500 |
| Ariane 5 ECA | 20.000'in üzeri | 10.865 (ulaşılan en yüksek) |
| Space Shuttle | 27.000 (110.000 kg'lık yörünge aracı hariç) | 3.810 |

Verileri göster
| Ariane 62 | 4500 |
|---|---|
| Falcon 9 (birinci kademe kurtarılır) | 5500 |
| Falcon 9 (harcanır) | 8300 |
| Ariane 5 ECA (ulaşılan en yüksek) | 10865 |
| Ariane 64 | 11500 |
Falcon 9'un kurtarılan birinci kademesi, geri dönüş için yakıt ayırdığından kapasiteyi düşürür; Falcon 9'da kullan-at düzenle gemide kurtarma düzeni arasındaki fark bu yüzden vardır (yeniden kullanılabilir roket). Ariane 62 iki, Ariane 64 dört yan roketle uçar; yani iki araç aynı roketin farklı yapılandırmalarıdır. Ariane 5'in ES sürümü uluslararası uzay istasyonuna ikmal görevleri için tasarlanmış olup alçak yörünge kapasitesi yaklaşık 21.000 kg olarak tahmin edilir.
Ay görevleri için ölçüt farklıdır: Saturn V alçak yörüngeye 140.000 kg, Ay yoluna (trans-lunar injection) 43.500 kg taşıyabiliyordu. NASA'nın SLS roketinin ilk sürümü (Block 1) ise alçak yörüngeye 95.000 kg, Ay yoluna 27.000 kg'ın üzerinde yük taşır; ilk uçuşu Artemis I, 16 Kasım 2022'de yapıldı.

Sık karıştırılanlar
- "Bilimsel yük" ile "kütle kapasitesi" aynı şey değildir. Uzay aracının kendi içindeki bilimsel cihazlar da "payload" diye anılır; uydunun gövdesi, güç, haberleşme ve yönelim sistemlerini içeren kısma ise bus (uydu gövdesi) denir. Roket açısından ise uydunun tamamı, yani gövde ve cihazlar birlikte faydalı yüktür. Kütle kapasitesi, roketin taşıyabileceği toplam kütledir; uydunun cihazları ise gövdeyle birlikte bu toplama dahildir.
- Kapasite tek bir sayı değildir. Her kapasite belirli bir yörünge için verilir; LEO için verilen bir sayıyı GTO için geçerli saymak yanlıştır.
- Kapasite kalkış kütlesi değildir. Falcon 9 Block 5'in kalkış kütlesi 549.000 kg'dır; 22.800 kg'lık kapasite bunun yaklaşık yüzde 4'üdür. Saturn V'te de 140.000 kg'lık kapasite, 2,8-3,0 milyon kg'lık kalkış kütlesinin yaklaşık yüzde 5'idir. Roketin büyük bölümü yakıttır.
- Yük her zaman cansız değildir. İnsan, hayvan ya da kargo taşıyan bir uzay aracı da faydalı yüktür; Orion kapsülü SLS için böyle bir yüktür.
Roketin genel yapısı için fırlatma aracı maddesine bakabilirsiniz.






















