Alacakaranlık
Alacakaranlık, Güneş ufkun altındayken üst atmosferde saçılan ışığın gökyüzünü aydınlattığı geçiş evresidir; Güneş'in ufkun altındaki derecesine göre sivil, deniz ve astronomik diye ayrılır.
- İngilizce karşılığı
- Twilight
- İlgili alan
- Gözlem
Alacakaranlık (İngilizce twilight), Güneş ufkun altındayken üst atmosferden saçılan güneş ışığının (dağınık gökyüzü ışınımı) alt atmosferi ve yeryüzünü aydınlatmasıdır. Akşam gün batımından sonra, sabah gün doğumundan önce yaşanır. Türkçede aynı olay "alaca karanlık" diye de anılır; Türkçe kaynaklarda bu bağlamda "şafak" ve "tan" terimleri de kullanılır. Gökbilimde alacakaranlık, Güneş'in geometrik merkezinin ufka göre yüksekliğiyle (alçalma açısıyla) üç evreye bölünür.

Üç evre
| Evre | Güneş ufkun altında | Türkçe terim |
|---|---|---|
| Sivil alacakaranlık | 0°–6° | günlük tan |
| Deniz alacakaranlığı | 6°–12° | deniz tanı |
| Astronomik alacakaranlık | 12°–18° | gökbilim tanı |
Güneş 18°'ye ulaşınca gökyüzü aydınlığı neredeyse sıfır olur ve akşam alacakaranlığı geceye dönüşür; sabah ise tersi olur. Ölçüt, Güneş diskinin üst kenarı değil, geometrik merkezinin ufka göre yüksekliğidir. Tablodaki Türkçe terimler, Türkçe kaynaklarda kullanılan evre adlarıdır.
- Sivil: doğal ışık, kentlerde yapay ışığa gerek bırakmayacak kadardır. Ufuk net seçilir; en parlak yıldızlar ve gezegenler görünebilir.
- Deniz: denizciler ufku net göremedikleri için ufka göre seyir yapamaz. Yer nesnelerinin genel hatları seçilir ama ayrıntılı dış mekân işi yapılamaz. İyi bilinen yıldızlara güvenilir nişan, ufuk seçilebilen evrede alınabilir.
- Astronomik: gökyüzü, yıldız gibi nokta kaynakların gözlemine yetecek kadar karanlıktır; istisnalar yoğun ışık kirliliği, ay ışığı ve kutup ışıklarıdır. Nebula ve galaksi gibi sönük yayılmış cisimlerle ilgili bazı kritik gözlemler astronomik alacakaranlık sınırının ötesini, yani daha derin karanlığı gerektirebilir. Kuramsal olarak yaklaşık 6. kadir yıldızlar astronomik akşam alacakaranlığının sonunda görünür olur, astronomik şafakta kaybolur.
Neden oluşur?
Güneş ufkun altına indiğinde doğrudan ışık gözümüzden kesilir, ama atmosferin yüksek katmanları hâlâ Güneş'i "görür". Bu katmanlardan saçılan ışık aşağıya iner ve gökyüzünü aydınlatır. Güneş alçaldıkça saçılan ışık azalır; Güneş 18° altına inince gökyüzü aydınlığı neredeyse sıfıra yaklaşır.

Yüksek enlemler ve beyaz geceler
Yaz gündönümü yakınında yaklaşık 48°34' kuzey ya da güney enleminden daha yüksek enlemlerde Güneş 18°'den fazla alçalmaz. Alacakaranlık bu yerlerde gün batımından gün doğumuna kadar sürebilir ve gece yarısında bile tam karanlık oluşmaz. Sivil alacakaranlığın bütün gece sürmesine "beyaz gece" de denir; kaynaklarda bu durum yaklaşık 60°34' ile 65°44' enlemleri için verilir. Deniz alacakaranlığının bütün gece sürdüğü bant yaklaşık 54°34' ile 60°34' arasındadır. Yani enlem yükseldikçe önce astronomik karanlık kaybolur, sonra deniz, en sonunda sivil alacakaranlık gece boyunca kesintisiz sürer. Yaz gündönümü kuzey yarımkürede 21 Haziran, güney yarımkürede 21 Aralık'tır. Bu yüzden astronomların "karanlık gökyüzü" aradıkları geceler, yaz aylarında yüksek enlemlerde hiç gelmeyebilir.
Gözlemciye ne anlatır?
Gözlem planlayan biri için asıl önemli olan alacakaranlığın evresidir. Parlak gezegenler sivil alacakaranlıkta, nokta kaynak sayılan yıldızlar astronomik alacakaranlığın ardından, sönük yayılmış cisimler (bulutsular, galaksiler) ise daha derin karanlıkta izlenir. Venüs'ün "sabah yıldızı" ya da "akşam yıldızı" diye anılması da, sivil alacakaranlıkta görülebilmesinden gelir. Karanlık bir gökyüzünün ölçülmesi için Bortle ölçeği maddesine bakılabilir.
Sık karıştırılanlar
- Alacakaranlık gece değildir: Güneş ufkun altındayken bile ışık saçılarak gelir; gece, Güneş 18°'nin altına inince başlar.
- Gün batımı ile alacakaranlık aynı şey değildir: gün batımı Güneş'in ufka inmesi anıdır; alacakaranlık ondan sonraki evrelerdir.
- Astronomik karanlık her yerde oluşmaz: Güneş 18°'nin altına inmeyen enlemlerde tam karanlık yaz boyunca oluşmaz.





















