Göktaşı ve meteor

Uzayda dolaşan küçük kaya ya da metal parçasına meteoroid, bunun atmosfere girip yanarken oluşturduğu ışıklı çizgiye meteor, yere ulaşabilen kalıntıya ise göktaşı (meteorit) denir. Halk arasında "kayan yıldız" denen şey aslında bir meteordur ve yıldızla hiçbir ilgisi yoktur.

Nasıl işler?

Meteoroidler kum tanesinden birkaç metre büyüklüğüne kadar değişir. Dünya'ya saniyede yaklaşık 11 ile 72 kilometre arasında bir hızla girerler. Bu hız o kadar yüksektir ki cismin önündeki hava ani biçimde sıkışır ve ısınır. Işık, taşın kendi yanmasından çok bu sıkışmış hava ile buharlaşan yüzeyden gelir. Olay genellikle 80-100 kilometre yükseklikte gerçekleşir.

Cismin yüzeyi sürekli buharlaştığı için küçük parçaların çoğu yere ulaşmadan tamamen tükenir. Tahminlere göre atmosfere her gün milyonlarca küçük parçacık girer ve yılda yaklaşık 15 bin ton malzeme ekler; bunların neredeyse tamamı toz halinde havada kalır. Yeterince büyük ve dayanıklı olanlar yavaşlayarak yüksek hızlarını kaybeder, ışıkları söner ve "karanlık uçuş" evresinde serbest düşüşle yere iner. Bulunan parçanın dış yüzeyinde ince, siyah bir ergime kabuğu görülür.

Çok parlak meteorlara ateş topu denir. Bunlar bazen havada patlar ve kuvvetli bir basınç dalgası yaratır.

Örnekler

Göktaşları üç ana gruba ayrılır. Taşlı göktaşları en yaygın olanlardır ve kondritler bunların büyük kısmını oluşturur; kondritler Güneş Sistemi'nin ilk dönemlerinden kalma, değişmemiş malzeme içerir. Demir göktaşları demir ve nikelden oluşur, parçalanmış eski asteroitlerin çekirdeklerinden gelir. Taşlı-demir göktaşları ise iki malzemenin karışımıdır.

Namibya'daki Hoba göktaşı, bilinen en büyük bütün göktaşıdır ve 60 tondan fazla olduğu tahmin edilir. 1969'da Meksika'ya düşen Allende ve Avustralya'ya düşen Murchison göktaşları, bilim insanlarına zengin bir örnek sağladı; Murchison'da amino asitler gibi organik moleküller bulundu.

15 Şubat 2013'te Rusya'nın Çelyabinsk kenti üzerinde yaklaşık 17-20 metre genişliğinde bir cisim atmosfere girdi. Patlamanın enerjisinin 400-500 kiloton TNT'ye eşit olduğu hesaplandı. Yaralıların çoğu, basınç dalgasıyla kırılan camlardan zarar gördü ve 1491 kişi tıbbi yardım aldı. 1908'deki Tunguska olayı ise çok daha büyük bir hava patlamasıydı; Sibirya'da yaklaşık 2150 kilometrekarelik ormanı yere yatırdı.

Tarihçe

Eski toplumlar gökten düşen taşları kutsal sayardı ve demir göktaşlarından ilk aletler yapılmıştı. Bilim dünyası ise uzun süre gökten taş düşebileceğine inanmadı. Bu görüş 26 Nisan 1803'te Fransa'nın L'Aigle kasabasına binlerce taş yağmasıyla değişti; Fransız Bilimler Akademisi adına Jean-Baptiste Biot'un yaptığı inceleme olayın gerçekliğini ortaya koydu.

Neden önemli?

Göktaşları, uzay görevi olmadan ele geçirebildiğimiz en ucuz uzay örnekleridir. Kondritlerin yaşı yaklaşık 4,55 milyar yıldır ve Güneş Sistemi'nin yaşını yaklaşık 4,57 milyar yıl olarak belirlememizde göktaşı ölçümleri belirleyici oldu. Ayrıca Ay ve Mars kaynaklı birkaç göktaşı da yeryüzünde bulunmuştur. Gelecekte olası tehlikeli çarpmaları öngörmek için de bu cisimlerin davranışını anlamak gerekir.

Bilmeye değer ayrıntılar

Bir göktaşı bulduğunuzu düşünüyorsanız birkaç ipucu işe yarar. Gerçek göktaşları genellikle aynı boyuttaki sıradan taşlardan belirgin biçimde ağırdır, çünkü içlerinde metal bulunur. Çoğu mıknatısı çeker. Yüzeylerinde ince bir ergime kabuğu ve bazen parmak izine benzer çukurcuklar görülür. Buna karşılık yerkabuğunun kendi kayaçlarında içi gözenekli kabarcıklar olabilir ve bunlar göktaşı sanılır; kesin ayrımı ancak laboratuvar analizi yapar. Göktaşlarının büyük çoğunluğu denize ya da ıssız bölgelere düştüğü için, bulunanlar toplam düşenin küçük bir kısmıdır. Soğuk çöller ve Antarktika, koyu taşların beyaz zeminde seçilmesi nedeniyle en verimli arama alanlarıdır.

İlgili terimler

• Meteor yağmuru
• Asteroit
• Yakın Dünya cismi
• Ateş topu
• Kondrit