Açısal çözünürlük
Açısal çözünürlük, bir teleskobun ya da gözün birbirine çok yakın iki nesneyi ayrı ayrı görebilme yeteneğidir; kırınım sınırında dalga boyuyla ve açıklık çapıyla belirlenir.
- İngilizce karşılığı
- Angular resolution
- İlgili alan
- Gözlem
Açısal çözünürlük (İngilizce angular resolution), optik ya da radyo teleskobu, mikroskop, kamera veya göz gibi görüntü oluşturan bir aygıtın bir nesnenin küçük ayrıntılarını ayırt edebilme yeteneğidir. Yüksek çözünürlük, ayrıştırılabilen komşu iki nesne arasındaki açısal uzaklığın küçük olması demektir; yani çözünürlükte "daha iyi" olan sistemin sayısal değeri daha küçüktür. "Çözünürlük gücü" ve "çözünürlük" terimleri de çoğu zaman gevşek biçimde kullanılır.

Rayleigh ölçütü
İki nokta kaynağın merkez maksimumlarından biri, ötekinin Airy diskinin ilk minimumuna denk geldiğinde bu iki kaynak "tam ayrılmış" sayılır. Dairesel bir açıklık için bu sınır şu bağıntıyla verilir:
θ ≈ 1,22 λ / D
Burada θ radyan cinsinden en küçük ayırt edilebilir açı, λ dalga boyu, D açıklık çapıdır. 1,22 çarpanı, merkezdeki Airy diskini çevreleyen ilk karanlık halkanın konumundan gelir. Sonuç iki şey söyler: çap büyüdükçe çözünürlük iyileşir, dalga boyu uzadıkça kötüleşir. Bu yüzden mavi ışık kırmızıdan daha küçük bir noktaya odaklanabilir. Dawes sınırı daha serttir: θ = 4,56/D (D inç, θ yay saniyesi); bu sınırda iki tepe arasında yüzde 5'lik, Rayleigh ölçütünde ise yüzde 26,3'lük bir çukur kalır.
Kırınım sınırı
Her optik sistemin çözünürlüğünün, kırınım fiziğinden gelen bir üst sınırı vardır. Bu sınıra ulaşan sistem "kırınım sınırlı"dır. Sınır, kusursuz bir sistemin ulaşabileceği en iyi çözünürlüktür; mercek kusurları (aberasyon) ayrı bir etkidir. Dairesel açıklıkta ayırt edilebilir en küçük ayrıntı Airy diskinin boyutudur. Radyo teleskopları sık sık kırınım sınırlıdır, çünkü dalga boyları uzundur ve atmosfer bozulması önemsizdir. Uzay teleskopları ise optik hatası yoksa her zaman kırınım sınırında çalışır.

Atmosfer: seeing
Yerdeki optik teleskopların çoğu kırınım sınırının epey altında çalışır; çünkü ışık birkaç kilometre türbülanslı atmosferden geçer. Bu bozulmaya seeing denir: yıldız görüntüsü bulanır, titreşir. Bulanıklık, uzun pozlu görüntüdeki "seeing diskinin" yarı yükseklikteki tam genişliği (FWHM) olarak yay saniyesi cinsinden verilir. Ortalama gözlem yerleri için 1,0 yay saniyesi iyi bir değerdir; 0,4 yay saniyesinden küçük seeing "mükemmel" sayılır ve en iyi yüksek rakımlı dağ gözlemevlerinde (örneğin Mauna Kea ve La Palma) ancak bazen elde edilir. Fried parametresi r₀ en iyi yerlerde görünür dalga boyunda yaklaşık 20 cm, deniz seviyesinde tipik yerlerde yaklaşık 5 cm'dir. Çapı r₀'dan küçük teleskoplarda çözünürlüğü kırınım belirler; r₀'dan büyüklerde atmosfer belirler ve çözünürlük teleskop çapından bağımsız hâle gelir.
Çareler arasında uyarlanabilir optik (1990'lardan beri geliştirilmektedir), benek (speckle) görüntüleme, "şanslı görüntüleme" ve uzay teleskopları vardır. ESO VLT'deki SPHERE ve Gemini'deki GPI gibi en iyi sistemler 2,2 mikrometrede yüzde 90 Strehl oranına ulaşır; ama gökyüzünün yalnızca çok küçük bir bölgesinde.
Girişimölçerler
Girişimölçerlerde çözünürlük yaklaşık R = λ/B ile verilir; B, teleskoplar arasındaki en büyük fiziksel uzaklıktır (taban uzunluğu). Böylece birkaç teleskop birleşerek çok büyük bir teleskop gibi davranır. Optik dalga boylarında 0,001 yay saniyesine, yani 1 milyyay saniyesine ulaşabilen girişimölçer dizileri vardır; Paranal'daki VLT/PIONIER bu düzeydedir. M87'nin kara deliğini görüntüleyen EHT'nin halkası yaklaşık 40 mikroyay saniyedir; ESO bunu Ay yüzeyindeki bir kredi kartının uzunluğuna benzetir.
Bazı rakamlar
- İnsan gözü: kuramsal olarak yaklaşık 20 yay saniyesi; normal 20/20 görme ise yalnızca 60 yay saniyesini (1 yay dakikası) ayırır.
- Hubble Uzay Teleskobu: görünür bölgede kırınım sınırına yakın; kaynaklarda 0,04 ile 0,1 yay saniyesi arasında değerler verilir.
- James Webb Uzay Teleskobu: 2000 nm'de yaklaşık 0,1 yay saniyesi.
- Mikroskop: görünür ışıkla sınır yaklaşık 200 nm.
Sık karıştırılanlar
- Büyütme çözünürlük değildir: çözünürlüğü açıklık çapı ve dalga boyu belirler. Aşırı büyütmede yıldız, dış halkalar görünmeden bir disk olarak kalabilir.
- Parlak yıldız büyük görünür, ama büyük değildir: sönük yıldızlar daha küçük, parlak yıldızlar daha büyük bir disk gibi görünür; oysa kuramsal Airy diski yarıçapı aynıdır.
- Daha büyük teleskop her zaman daha iyi değildir: atmosfer yüzünden çap, r₀'yı aşınca çözünürlük artmaz; uyarlanabilir optik ya da uzay gerekir.





















