Gök ekvatoru
Gök ekvatoru, Dünya ekvatorunun gök küresine yansıyan izdüşümüdür; dik açıklığı 0° olan büyük daire olarak ekvatoral koordinat sisteminin temel düzlemini oluşturur.
- İngilizce karşılığı
- Celestial equator
- İlgili alan
- Astronomi
Gök ekvatoru (İngilizce celestial equator; Türkçe kaynaklarda "gök eşleği" de denir), hayali gök küresi üzerinde, Dünya ekvatoruyla aynı düzlemde bulunan büyük dairedir. Başka bir deyişle Dünya ekvatorunun uzaya yansıyan izdüşümüdür. Ekvatoral koordinat sisteminin temel düzlemidir ve dik açıklığı (declination) 0°'dir. Bu sistem Dünya'yla birlikte dönmez; arka plandaki yıldızlara göre göreli olarak sabit kalır.

Ekliptikle ilişkisi
Gök ekvatoru ile ekliptik (Güneş'in yıllık görünür yolu) aynı düzlemde değildir. Aralarındaki eğim şu an yaklaşık 23,44°'dir; Dünya'nın eksen eğikliğine eşittir. Son 5 milyon yılda bu eğim yaklaşık 22,0° ile 24,5° arasında değişmiştir. İki daire iki noktada kesişir. Mart ekinoksu noktası bunlardan biridir: Güneş yıllık görünür dolanımında bu noktada ekvatoru kuzeye doğru geçer. Güneş'in dik açıklığı mevsimlerle değişir; kutup bölgelerindeki gece yarısı Güneşi ve kutup gecesi bu değişimle ilişkilidir. Ekvatoral koordinatların "sıfır noktası" olan Mart ekinoksu noktası, Balıklar takımyıldızının güney sınırında bulunur ("Koç'un ilk noktası"); karşıt nokta ("Terazi'nin ilk noktası") ise Başak'tadır.
Koordinatlar
Ekvatoral sistemde bir yıldızın yeri iki sayıyla verilir:
- Dik açıklık (δ): gök ekvatorundan kuzeye (+) ya da güneye (−) olan açısal uzaklık; yeryüzündeki enleme benzer. Gök kutuplarının dik açıklığı +90° ve −90°'dir.
- Sağ açıklık (α): Mart ekinoksundan gök ekvatoru boyunca doğuya doğru ölçülen açı; boylama benzer. Birimi yıldız zamanı saatidir: ekvatorun tamamı 24 saattir, yani 360°/24h = 15°/saat.
Ayrıntı için sağ açıklık ve dik açıklık maddesine bakılabilir. Standart başlangıç dönemi (epoch) J2000.0'dır (1 Ocak 2000, 12:00 TT).
Kayma: presesyon
Dünya ekseninin yavaş hareketi (presesyon), koordinat sistemini ekliptiğin kutupları etrafında batıya doğru döndürür; bir tur yaklaşık 26.000 yıl sürer. Üstüne küçük bir ekliptik hareketi ve nütasyon biner. Bu yüzden Dünya ekvatorunun yönelimi, dolayısıyla ekvatorun geçtiği takımyıldızlar binlerce yıl içinde değişir ve koordinatlar bir dönem (epoch) belirtilerek verilir.
Gözlemciye nasıl görünür?
Gök ekvatoru, gözlemcinin enlemine göre gökyüzünde farklı duruşlarda görünür.
- Dünya ekvatorunda: başucundan geçen yarım daire.
- Kuzeye (ya da güneye) gittikçe: ekvator karşı ufka doğru yatar. Yarım dairenin uçları gözlemci nerede olursa olsun tam doğu ve tam batı noktalarında ufka değer.
- Kutuplarda: ekvator astronomik ufukla çakışır.
Başucundaki bir nesnenin dik açıklığı, gözlemcinin enlemine eşittir; fark genellikle 0,01°'den küçüktür. Kuzey yarımkürede dik açıklığı 90° − φ'den büyük olan nesneler (φ gözlemcinin enlemi) hiç batmaz; bunlara dairesel kutupsal ya da sirkümpolar denir. Türkiye gibi kuzey yarımküre enlemlerinde gök ekvatoru gökyüzünün güney yarısında, tam doğu ile tam batı noktaları arasında bir yay çizer; kuzeye gidildikçe bu yay güney ufka doğru daha fazla yatar.

Ekvatordan geçen takımyıldızlar
Gök ekvatoru şu anda sırayla şu takımyıldızlardan geçer: Balıklar, Balina, Boğa, Irmak, Avcı (Orion; Avcı'nın kuşağına yakın), Tekboynuz, Küçük Köpek, Suyılanı, Altılık, Aslan, Başak (Terazi'nin ilk noktasını içerir), Yılan, Yılancı, Kartal ve Kova. Presesyonla bu liste binlerce yılda değişir.
Sık karıştırılanlar
- Gök ekvatoru ≠ ekliptik: aralarında yaklaşık 23,44° eğim vardır ve iki noktada kesişirler.
- Ekvator sabit değildir: presesyonla yavaşça kayar.
- Ekvator her gözlemciye aynı görünmez: ama uçları her yerde tam doğu ve tam batı noktasına değer.
- Sağ açıklık doğuya, saat açısı batıya doğru ölçülür. Saat açısı Dünya'nın dönüşüyle sürekli artar.
















