21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Gök ekvatoru

Gök ekvatoru, Dünya ekvatorunun gök küresine yansıyan izdüşümüdür; dik açıklığı 0° olan büyük daire olarak ekvatoral koordinat sisteminin temel düzlemini oluşturur.

İngilizce karşılığı
Celestial equator
İlgili alan
Astronomi

Gök ekvatoru (İngilizce celestial equator; Türkçe kaynaklarda "gök eşleği" de denir), hayali gök küresi üzerinde, Dünya ekvatoruyla aynı düzlemde bulunan büyük dairedir. Başka bir deyişle Dünya ekvatorunun uzaya yansıyan izdüşümüdür. Ekvatoral koordinat sisteminin temel düzlemidir ve dik açıklığı (declination) 0°'dir. Bu sistem Dünya'yla birlikte dönmez; arka plandaki yıldızlara göre göreli olarak sabit kalır.

Atacama Çölü'nde uzun pozla çekilmiş yıldız izleri: gök kutbu çevresinde dönen yıldızlar, gök küresinin dönüşünü gösterir
ESO/B. Tafreshi (twanight.org) (CC BY 4.0, Wikimedia Commons)

Ekliptikle ilişkisi

Gök ekvatoru ile ekliptik (Güneş'in yıllık görünür yolu) aynı düzlemde değildir. Aralarındaki eğim şu an yaklaşık 23,44°'dir; Dünya'nın eksen eğikliğine eşittir. Son 5 milyon yılda bu eğim yaklaşık 22,0° ile 24,5° arasında değişmiştir. İki daire iki noktada kesişir. Mart ekinoksu noktası bunlardan biridir: Güneş yıllık görünür dolanımında bu noktada ekvatoru kuzeye doğru geçer. Güneş'in dik açıklığı mevsimlerle değişir; kutup bölgelerindeki gece yarısı Güneşi ve kutup gecesi bu değişimle ilişkilidir. Ekvatoral koordinatların "sıfır noktası" olan Mart ekinoksu noktası, Balıklar takımyıldızının güney sınırında bulunur ("Koç'un ilk noktası"); karşıt nokta ("Terazi'nin ilk noktası") ise Başak'tadır.

Koordinatlar

Ekvatoral sistemde bir yıldızın yeri iki sayıyla verilir:

  • Dik açıklık (δ): gök ekvatorundan kuzeye (+) ya da güneye (−) olan açısal uzaklık; yeryüzündeki enleme benzer. Gök kutuplarının dik açıklığı +90° ve −90°'dir.
  • Sağ açıklık (α): Mart ekinoksundan gök ekvatoru boyunca doğuya doğru ölçülen açı; boylama benzer. Birimi yıldız zamanı saatidir: ekvatorun tamamı 24 saattir, yani 360°/24h = 15°/saat.

Ayrıntı için sağ açıklık ve dik açıklık maddesine bakılabilir. Standart başlangıç dönemi (epoch) J2000.0'dır (1 Ocak 2000, 12:00 TT).

Kayma: presesyon

Dünya ekseninin yavaş hareketi (presesyon), koordinat sistemini ekliptiğin kutupları etrafında batıya doğru döndürür; bir tur yaklaşık 26.000 yıl sürer. Üstüne küçük bir ekliptik hareketi ve nütasyon biner. Bu yüzden Dünya ekvatorunun yönelimi, dolayısıyla ekvatorun geçtiği takımyıldızlar binlerce yıl içinde değişir ve koordinatlar bir dönem (epoch) belirtilerek verilir.

Gözlemciye nasıl görünür?

Gök ekvatoru, gözlemcinin enlemine göre gökyüzünde farklı duruşlarda görünür.

  • Dünya ekvatorunda: başucundan geçen yarım daire.
  • Kuzeye (ya da güneye) gittikçe: ekvator karşı ufka doğru yatar. Yarım dairenin uçları gözlemci nerede olursa olsun tam doğu ve tam batı noktalarında ufka değer.
  • Kutuplarda: ekvator astronomik ufukla çakışır.

Başucundaki bir nesnenin dik açıklığı, gözlemcinin enlemine eşittir; fark genellikle 0,01°'den küçüktür. Kuzey yarımkürede dik açıklığı 90° − φ'den büyük olan nesneler (φ gözlemcinin enlemi) hiç batmaz; bunlara dairesel kutupsal ya da sirkümpolar denir. Türkiye gibi kuzey yarımküre enlemlerinde gök ekvatoru gökyüzünün güney yarısında, tam doğu ile tam batı noktaları arasında bir yay çizer; kuzeye gidildikçe bu yay güney ufka doğru daha fazla yatar.

VLT'nin Yepun teleskobunun üstünde, güney gök kutbu çevresinde dönen yıldız izleri; Dünya'nın dönmesi gök küresini döndürüyormuş gibi gösterir
ESO/F. Char (CC BY 4.0, Wikimedia Commons)

Ekvatordan geçen takımyıldızlar

Gök ekvatoru şu anda sırayla şu takımyıldızlardan geçer: Balıklar, Balina, Boğa, Irmak, Avcı (Orion; Avcı'nın kuşağına yakın), Tekboynuz, Küçük Köpek, Suyılanı, Altılık, Aslan, Başak (Terazi'nin ilk noktasını içerir), Yılan, Yılancı, Kartal ve Kova. Presesyonla bu liste binlerce yılda değişir.

Sık karıştırılanlar

  • Gök ekvatoru ≠ ekliptik: aralarında yaklaşık 23,44° eğim vardır ve iki noktada kesişirler.
  • Ekvator sabit değildir: presesyonla yavaşça kayar.
  • Ekvator her gözlemciye aynı görünmez: ama uçları her yerde tam doğu ve tam batı noktasına değer.
  • Sağ açıklık doğuya, saat açısı batıya doğru ölçülür. Saat açısı Dünya'nın dönüşüyle sürekli artar.

İlgili terimlerTümü →

MüvakkitMuwaqqitMüvakkit, cami ya da medresede astronomi bilgisiyle namaz vakitlerini hesaplayan, saati tutan ve takvimi gözeten görevlidir; Osmanlı'da camilerin yanında müvakkithaneleri vardı.Işık eğrisiLight curveIşık eğrisi, bir yıldızın ya da başka bir gök cisminin parlaklığının zamana göre çizilmiş grafiğidir; gezegen geçişlerini, değişen yıldızları ve süpernovaları bu eğrilerden okuruz.Sinodik dönemSynodic periodSinodik dönem, bir gök cisminin Dünya'dan görülen aynı dizilişe dönmesi için geçen ortalama süredir; yıldız döneminden farklıdır ve Ay için sinodik ay olarak bilinir.Dış merkezlik (eksantriklik)Eccentricity (orbital eccentricity)Dış merkezlik, bir yörüngenin tam daireden ne kadar saptığını gösteren, birimsiz ve 0 ile 1 arasında değer alan sayıdır; 0 daire, 1'e yakın değerler çok uzun elips demektir.Kutup Yıldızı (Demirkazık)Polaris (North Star, Pole Star)Kutup Yıldızı, Türkçede Demirkazık olarak da bilinen Polaris, kuzey gök kutbunun çok yakınında durduğu için gökyüzünde yerinden oynamıyormuş gibi görünen yıldızdır.Hilal (yeni ay)Crescent moon (new moon)Hilal, Ay'ın Güneş'ten aldığı ışığın ince bir orak olarak göründüğü evredir; takvim dilinde yeni bir ayın başlangıcını müjdeleyen ilk orağa da bu ad verilir.Dairesel yörüngeCircular orbitDairesel yörüngede cisim, merkez cisme hep aynı uzaklıkta kalır; hızı, enerjisi ve açısal hızı da sabittir. Gerçekte hiçbir yörünge tam dairesel değildir.Kütle merkezi (barimerkez)Barycenter (center of mass)Barimerkez, birbirinin çevresinde dolanan gök cisimlerinin ortak kütle merkezidir; Ay Dünya'nın tam merkezinin değil, Dünya ile Ay'ın paylaştığı bu noktanın çevresinde döner.

✨ Günün seçkisi21 Kasım

Kosmotheoros (Christiaan Huygens)📚 Günün kitabıKosmotheoros (Christiaan Huygens)Christiaan Huygens · 1698

KimdirTümü →

  1. Christophe GalfardChristophe GalfardFransa
  2. Erika Böhm-VitenseErika Böhm-VitenseAlmanya
  3. Peter WardPeter WardABD
  4. Elias LönnrotElias LönnrotFinlandiya
  5. Pierre ChristinPierre ChristinFransa

Son haberler

  1. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli gölISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl1 saat önce
  2. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresiAy toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi1 saat önce
  3. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladıCuriosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı1 saat önce
  4. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacıAy'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı7 saat önce
  5. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyorBepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor14 saat önce

Çok okunanlar

  1. ESO duyurdu: CTAO-Güney'e iki büyük gama ışını teleskobu daha, Paranal'da 53 teleskop olacak
  2. Perseverance'ın telsizleri, Odyssey'in tepki çarkı arızalı: iki Mars görevinde bilim durdu
  3. NASA, Ay roketi SLS'nin RS-25 motorunu Stennis'te 200 saniye ateşledi
  4. Çocuklar için uzay kitapları: yaşa göre 18 öneri (3 yaştan gence)
  5. Yeni başlayanlar için en iyi astronomi kitapları: 16 uzay kitabı önerisi

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar