23 Kasım 2026, PazartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bugün uzayda, Sıradaki fırlatma: Ariane 64 Block 2 fırlatması: Amazon Leo (LE-04)23 Kasım 2026, 14:09

Aktif galaksi çekirdeği

Bir galaksinin merkezinde, madde yutan süper kütleli kara deliğin tüm galaksiden fazla ışık yaydığı çok parlak bölgedir.

İngilizce karşılığı
Active galactic nucleus
İlgili alan
Astrofizik

Aktif galaksi çekirdeği (AGN), bir galaksinin merkezinde madde yutan süper kütleli kara deliğin, bazen bütün galaksinin yıldızlarından daha fazla ışık yaymasına yol açtığı çok parlak ve kompakt bölgedir. Kuasarlar ve blazarlar bu grubun en parlak üyeleridir.

Nasıl işler?

Merkezdeki kara deliğin çevresine dolanan gaz, bir toplanma diski oluşturur. Diskteki maddeler sürtünmeyle sıkışıp çok yüksek sıcaklıklara ısınır ve ışıldar. Kara deliğe düşen maddenin kütlesinin yaklaşık yüzde onu enerjiye dönüşebilir; karşılaştırma için Güneş'te hidrojen füzyonunun verimi yüzde 1'in altındadır. Bu yüzden toplanma, bilinen en verimli enerji kaynaklarından biridir.

Disk, toz ve gazdan oluşan kalın bir halkayla çevrilidir. Ayrıca kara deliğin manyetik alanı, maddenin bir bölümünü iki zıt yönde neredeyse ışık hızında jetler olarak fırlatır. Bu jetler galaksiyi aşıp yüz binlerce hatta milyonlarca ışık yılı uzaklığa ulaşabilir. Birleşik model, gözlenen çeşitli AGN türlerinin çoğunlukla aynı yapının farklı açılardan bakılmasından kaynaklandığını söyler. Jete yüzünü dönmüş olan bir AGN çok parlak bir blazar, toz halkasının kenarından bakılırsa çekirdeği saklı bir görüntü verir.

AGN'nin parlaklığı günler ya da haftalar içinde değişebilir. Işığın bir kaynağın boyutundan daha hızlı değişemeyeceği düşünülürse, bu enerji çıkışının Güneş Sistemi boyutunda bir bölgeden geldiği anlaşılır.

Örnekler

3C 273, ilk tanınan kuasarlardan biridir. Başak takımyıldızındadır ve yaklaşık iki buçuk milyar ışık yılı uzaktadır; buna rağmen büyük amatör teleskoplarla görülebilir, bu da onun gerçek parlaklığının inanılmaz olduğunu gösterir. Centaurus A, bize en yakın büyük aktif galaksilerdendir ve yaklaşık 12 milyon ışık yılı uzaktadır. M87 ise ünlü jeti ve süper kütleli kara deliğiyle yakın bir örnektir. Seyfert galaksileri daha az parlak, yakın aktif galaksilerdir.

En parlak kuasarlar, yüzlerce galaksinin ışığı kadar yayar ve evrenin bir milyar yaşına varmadığı dönemde bile mevcuttur. James Webb Uzay Teleskobu bundan da erken dönemdeki aktif kara delikleri bulmaktadır.

Tarihçe

Carl Seyfert 1943'te merkezleri çok parlak ve tayf çizgileri geniş olan bazı sarmal galaksileri tanımladı. 1950'lerde radyo gökbilimi güçlü radyo kaynaklarını ortaya çıkardı. 1963'te Maarten Schmidt, 3C 273'ün tayf çizgilerinin çok büyük bir kırmızıya kaymaya (yaklaşık 0,158) sahip olduğunu fark etti ve bu "yıldız benzeri" cisimlerin çok uzak ve olağanüstü parlak olduğunu gösterdi. Kuasar adı da buradan doğdu. Edwin Salpeter ile Yakov Zeldovich 1964'te, Donald Lynden-Bell ise 1969'da bu parlaklığın kara deliğe madde düşmesinden kaynaklandığını öne sürdü.

Neden önemli?

AGN geri beslemesi, galaksilerin evriminde belirleyici rol oynar: jetler ve rüzgârlar galaksideki gazı ısıtıp savurarak yıldız oluşumunu durdurabilir. Bu, kara deliklerin neden galaksilerle uyumlu büyüdüğünü açıklar. Ayrıca çok uzak kuasarlar, evrenin ilk dönemlerini aydınlatan fenerler gibi kullanılır.

Aktif çekirdekleri gözlemek, tek bir dalga boyunda mümkün değildir. Radyo dalgaları jetleri, optik ve morötesi ışık diski, X ışınları diskin üstündeki sıcak taç gazı ve kızılötesi ise tozlu halkayı gösterir. Bu nedenle uzaydaki ve yerdeki teleskoplar eşgüdümlü çalışır. Bazı aktif çekirdekler yıllar içinde aktivite kazanıp kaybeder; bu davranış kara deliğin besin kaynağının değişmesiyle açıklanır. Samanyolu'nun merkezindeki kara delik ise bugün sessizdir; kütlesine göre alışılmadık derecede az madde yutar.

İlgili terimler

  • Süper kütleli kara delik
  • Kuasar
  • Blazar
  • Toplanma diski
  • Galaksi
  • Jet

Ayrıntılı anlatım: Kara delikler →

İlgili terimlerTümü →

Kozmik tozCosmic dust (interstellar dust)Kozmik toz, yıldızlararası ortamda gaza karışmış mikrometre altı silikat ve karbon taneleridir; ışığı sönümler, kızılötesinde ışır ve yıldızların ile gezegenlerin ham maddesini oluşturur.Önyıldız (protoyıldız)ProtostarÖnyıldız, moleküler bulutun çöken bir parçasından doğan, kütle toplayan ve çekirdeğinde henüz hidrojen füzyonu başlamamış genç yıldız nesnesidir.Galaksi dönme eğrisiGalaxy rotation curveGalaksi dönme eğrisi, yıldız ve gazın yörünge hızını merkezden uzaklığa göre gösterir; dış bölgelerde düşmeyip düz kalması karanlık madde ve MOND tartışmasının çıkış noktasıdır.Ters kare yasasıInverse-square lawTers kare yasası, bir noktadan yayılan ışığın, kütleçekiminin ya da elektrik kuvvetinin şiddetinin uzaklığın karesiyle azaldığını söyler: uzaklık iki katına çıkarsa şiddet dörtte birine düşer.Tayf türü (yıldız sınıflandırması)Spectral type (stellar classification)Tayf türü, yıldızları ışığındaki soğurma çizgilerine göre O, B, A, F, G, K, M harfleriyle en sıcaktan en soğuğa sıralayan sınıflandırmadır; Güneş G2V'dir.Işık hızıSpeed of lightIşık hızı, ışığın boşlukta aldığı yolun hızıdır: tam olarak saniyede 299 792 458 metre; evrende bilgi ve madde için aşılamaz üst hız sınırı olarak işlev görür.Aşırı dev yıldızSupergiant starAşırı dev yıldız, çok kütleli ve evrimleşmiş, binlerce ila milyonlarca Güneş parlaklığına ulaşan yıldızdır; Betelgeuse, Rigel ve Antares bu sınıftandır ve süpernova olarak ölürler.Süpernova kalıntısıSupernova remnantSüpernova kalıntısı, patlayan bir yıldızın fırlattığı madde ile süpürdüğü gazın şok dalgasıyla genişleyen bulutudur; Yengeç Bulutsusu ve Cassiopeia A en bilinen örnekleridir.

Bu konudaki haberler

  1. Küçük kırmızı noktaların yakın akrabası bulundu: Saguaro galaksisinin örtülü çekirdeğiKüçük kırmızı noktaların yakın akrabası bulundu: Saguaro galaksisinin örtülü çekirdeği19 Ağustos 2026, 11:06
  2. XRISM, NGC 4151'de kara delik rüzgârlarının ne zaman estiğini yakaladıXRISM, NGC 4151'de kara delik rüzgârlarının ne zaman estiğini yakaladı19 Haziran 2026, 07:40

✨ Günün seçkisi23 Kasım

The Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)📚 Günün kitabıThe Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)Joanna Cole · 1990

KimdirTümü →

  1. Scott CarpenterScott CarpenterABD
  2. Ronald McNairRonald McNairABD
  3. Antony HewishAntony HewishBirleşik Krallık
  4. Max FagetMax FagetABD
  5. Alan BeanAlan BeanABD

Son haberler

  1. Işık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyorIşık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyor1 saat önce
  2. NASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'neNASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'ne3 saat önce
  3. Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)6 saat önce
  4. Dragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndüDragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndü7 saat önce
  5. Samanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdiSamanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdi8 saat önce

Çok okunanlar

  1. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor
  2. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl
  3. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı
  4. Uzay Yolu: İlk Temas'taki gibi uzaylılar Dünya'yı gerçekte nasıl fark ederdi?
  5. BepiColombo Merkür'ün yörüngesine girdi: ikinci uzay aracı, ilk çift araç

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar