Ay evreleri

Ay evreleri, Ay'ın Dünya çevresinde dönerken Güneş tarafından aydınlatılan yarısının Dünya'dan görünen kısmının değişmesiyle oluşan düzenli görünüm dizisidir. Yeni ay, ilk dördün, dolunay ve son dördün ana evrelerdir.

Nasıl işler?

Ay kendi ışığını yaymaz, Güneş ışığını yansıtır. Güneş her zaman Ay'ın yarısını aydınlatır. Ay, Dünya'nın çevresinde döndükçe bu aydınlık yarının Dünya'dan ne kadarının göründüğü değişir. Evrelerin nedeni Dünya'nın gölgesi değildir; gölge yalnızca Ay tutulmasında devreye girer.

Yeni ay evresinde Ay, Dünya ile Güneş arasındadır ve aydınlık yüzü bizden uzağa bakar. Ay, Güneş'le birlikte doğar ve batar; bu yüzden görünmez. Birkaç gün sonra ince bir hilal olarak batıda, günbatımından sonra belirir. İlk dördünde Ay'ın yarısı aydınlık görünür ve gece yarısı civarında batar. Dolunayda Ay, Dünya'nın Güneş'in karşı yanındadır; günbatımında doğar ve gün doğumunda batar. Sonra ışıklı kısım küçülür; son dördünde yarı Ay sabaha karşı görünür.

Evrelerin tam döngüsü, yeni aydan yeni aya, yaklaşık 29,53 gün sürer. Buna sinodik ay denir. Ay'ın yıldızlara göre bir tam tur atması ise yaklaşık 27,32 gündür. İki süre arasındaki fark, Dünya'nın bu sırada Güneş çevresinde ilerlemesinden gelir; Ay'ın Güneş'e göre aynı konuma ulaşması için ek iki gün gerekir.

Ay gökyüzünde yıldızlara göre her gün doğuya doğru yaklaşık 13 derece ilerler; bu nedenle her gün yaklaşık 50 dakika daha geç doğar.

Örnekler

Evrelerin sırası şöyledir: yeni ay, hilal (büyüyen), ilk dördün, şişkin Ay (büyüyen), dolunay, şişkin Ay (küçülen), son dördün, hilal (küçülen). Kuzey yarım kürede büyüyen hilalin parlak yanı sağdadır, küçülenin sola bakar; güney yarım kürede bu tersine döner.

Hilalin karanlık tarafı bazen hafifçe seçilir. Buna kül ışığı denir: Dünya'dan yansıyan Güneş ışığı Ay'ın karanlık yüzünü soluk biçimde aydınlatır. Bunu Leonardo da Vinci'nin 16. yüzyılın başında doğru açıkladığı kabul edilir.

Tarihçe

Ay'ın evreleri insanlığın en eski takvimlerinin temelidir. İslam takvimi gibi Ay takvimlerinde ay, yeni hilalin görülmesiyle başlar; on iki ay yaklaşık 354 gün eder ve Güneş yılından yaklaşık 11 gün kısadır. Antik Yunan gökbilimcisi Aristarkhos, dördün evresindeki geometriden yararlanarak Güneş'in Ay'dan kat kat uzakta olduğunu göstermeye çalıştı; ölçümleri kaba da olsa, yöntemi akıllıcaydı.

Neden önemli?

Ay'ın evreleri gelgit olayıyla bağlantılıdır. Yeni ay ve dolunayda Güneş, Ay ve Dünya hizalandığı için gelgit en kuvvetli olur (bunlara kabarma gelgiti denir). Dördünlerde ise etkiler birbirini zayıflatır. Ay evreleri ayrıca takvimlerde, tarımda, dinî uygulamalarda ve gözlemcilerin gök gözlem planlarında kullanılır: derin gökyüzü cisimlerini incelemek için en iyi gece, Ay'ın yeni ay yakınında olduğu zamandır.

Bilmeye değer ayrıntılar

Ay'ın evreleri her ay aynı sırayla tekrarlanır; fakat gökyüzündeki yüksekliği mevsime göre değişir. Kışın dolunay yüksekte, yazın alçakta durur; çünkü dolunay Güneş'in tam karşısındadır. Hasat dolunayı denen ve sonbahar ekinoksuna en yakın dolunay, o dönemde ekliptiğin ufukla yaptığı küçük açı yüzünden art arda birkaç gece neredeyse aynı saatte doğar. Bu durum eskiden çiftçilere akşam aydınlığında çalışma imkânı verdiği için bu adı almıştır. Ay'ın görünür çapı da evreye bağlı değil, yörüngedeki konumuna bağlıdır; yerberi (Dünya'ya en yakın nokta) yakınındaki dolunay "süper ay" olarak anılır.

İlgili terimler

• Tutulma
• Kavuşum
• Sinodik ay
• Gelgit
• Kül ışığı