Cüce gezegen

Cüce gezegen, Güneş'in çevresinde dolanan, kendi kütleçekimiyle yuvarlak biçim almış, ancak yörüngesindeki diğer cisimleri temizleyememiş ve bir gezegenin uydusu olmayan gök cismidir. Plüton bunların en ünlüsüdür.

Nasıl işler?

Uluslararası Astronomi Birliği 24 Ağustos 2006'da gezegen tanımını yaptığında, yalnızca ilk iki ölçütü sağlayan cisimler için ayrı bir sınıf oluşturdu. Cüce gezegen küre biçimindedir, çünkü kütlesi iç sağlamlığı aşacak kadar büyüktür; ama yörüngesinde başka büyük cisimlerle paylaşılan bir kalabalık içinde yaşar. Bu yüzden gezegenlerden farklıdır. Cüce gezegenler "küçük gezegen" olarak da anılan geniş bir sınıfın en büyük üyeleridir.

Oluşum biçimleri genellikle gezegenlere benzer, ama büyümeleri bir noktada durmuştur. Asteroit kuşağında olanlar Jüpiter'in kütleçekimi yüzünden birleşip daha büyük bir cisim oluşturamamıştır. Kuiper kuşağındakiler ise Güneş'ten çok uzak olduğu ve burada madde seyrek olduğu için büyümelerini sürdürememiştir. Ceres'in yüzeyinde tuz ve hidratlı mineraller bulunur; buzlu olanlarda yüzeyin altında sıvı su katmanı olabileceği düşünülür.

Örnekler

Resmî olarak beş cüce gezegen tanınır: Ceres, Plüton, Haumea, Makemake ve Eris. Ceres asteroit kuşağındadır ve yaklaşık 940 kilometre çapıyla kuşağın en büyük cismidir; NASA'nın Dawn aracı 2015'te yörüngesine girdi ve parlak tuz yataklarını gösterdi. Plüton'u New Horizons 2015'te geçti ve kalp biçimli bir azot buzulu, dağlar ve ince bir atmosfer görüntüledi. Eris, Plüton'dan biraz daha kütleli olup 2005'te keşfedilmiş ve gezegen tartışmasını başlatan cisim olmuştur. Haumea hızlı dönüşü yüzünden yumurta gibi uzamıştır ve halkası vardır.

Gökbilimciler Gonggong, Quaoar, Sedna ve Orcus gibi birçok cismin de aday olduğunu düşünür; ama bunların yeterince ayrıntılı incelenmemesi nedeniyle durumları kesin değildir. Daha uzak bölgelerde çok sayıda cüce gezegen adayı olabileceği tahmin edilir.

Tarihçe

Ceres 1801'de Giuseppe Piazzi tarafından bulundu ve ilk yıllarda gezegen sayıldı. Daha sonra benzer cisimlerin sayısı artınca asteroit sınıfına alındı. Plüton 1930'da Clyde Tombaugh tarafından bulundu, dokuzuncu gezegen sayıldı; 1978'de uydusu Charon'un keşfi kütlesinin Dünya'nın yaklaşık binde ikisi kadar küçük olduğunu ortaya koydu. Eris'in 2005'te Mike Brown ve ekibi tarafından bulunması, sınır sorusunu açığa çıkardı ve 2006'da yeni sınıf oluşturuldu.

Neden önemli?

Cüce gezegenler güneş sisteminin ilk dönemlerinden kalan örneklerdir. Yüzeylerindeki buzlar ve organik bileşikler, gezegen oluşumunun hammaddelerini yansıtır. Bazıları ayrıca yaşam için ilginç olabilecek yeraltı okyanusları taşıyabilir.

Merak edilenler

Cüce gezegenlerin uyduları da olabilir. Plüton'un beş uydusu vardır ve en büyüğü Charon, Plüton'a o kadar yakın büyüklüktedir ki ikisi ortak bir kütle merkezi çevresinde dolanır; bu yüzden çoğu zaman "çift cüce gezegen" diye anılır. Eris'in Dysnomia adlı bir uydusu bulunur. Haumea'nın iki uydusu ve ince bir halkası vardır. Cüce gezegenlerin gerçek boyutları yıldız perdelemesi gibi yöntemlerle ölçülür: cismin önünden geçtiği bir yıldızın ışığının kesilme süresine bakılır. Bu sınıf hâlâ tartışmalıdır; bazı gezegen bilimciler, jeolojik olarak aktif ve yuvarlak her cismin gezegen sayılması gerektiğini savunur. Bu görüşe göre Plüton, hatta büyük uydular da gezegen kategorisine girebilir.

İlgili terimler

• Gezegen
• Plüton
• Kuiper kuşağı
• Asteroit kuşağı
• Ceres
• Uluslararası Astronomi Birliği