23 Kasım 2026, PazartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bugün uzayda, Sıradaki fırlatma: Ariane 64 Block 2 fırlatması: Amazon Leo (LE-04)23 Kasım 2026, 14:09

Cüce gezegen

Cüce gezegen, Güneş çevresinde dolanan ve küre biçimli olan, ama yörüngesinin çevresini temizleyememiş gök cismidir.

İngilizce karşılığı
Dwarf planet
İlgili alan
Gezegen bilimi

Cüce gezegen, Güneş'in çevresinde dolanan, kendi kütleçekimiyle yuvarlak biçim almış, ancak yörüngesindeki diğer cisimleri temizleyememiş ve bir gezegenin uydusu olmayan gök cismidir. Plüton bunların en ünlüsüdür.

Nasıl işler?

Uluslararası Astronomi Birliği 24 Ağustos 2006'da gezegen tanımını yaptığında, yalnızca ilk iki ölçütü sağlayan cisimler için ayrı bir sınıf oluşturdu. Cüce gezegen küre biçimindedir, çünkü kütlesi iç sağlamlığı aşacak kadar büyüktür; ama yörüngesinde başka büyük cisimlerle paylaşılan bir kalabalık içinde yaşar. Bu yüzden gezegenlerden farklıdır. Cüce gezegenler "küçük gezegen" olarak da anılan geniş bir sınıfın en büyük üyeleridir.

Oluşum biçimleri genellikle gezegenlere benzer, ama büyümeleri bir noktada durmuştur. Asteroit kuşağında olanlar Jüpiter'in kütleçekimi yüzünden birleşip daha büyük bir cisim oluşturamamıştır. Kuiper kuşağındakiler ise Güneş'ten çok uzak olduğu ve burada madde seyrek olduğu için büyümelerini sürdürememiştir. Ceres'in yüzeyinde tuz ve hidratlı mineraller bulunur; buzlu olanlarda yüzeyin altında sıvı su katmanı olabileceği düşünülür.

Örnekler

Resmî olarak beş cüce gezegen tanınır: Ceres, Plüton, Haumea, Makemake ve Eris. Ceres asteroit kuşağındadır ve yaklaşık 940 kilometre çapıyla kuşağın en büyük cismidir; NASA'nın Dawn aracı 2015'te yörüngesine girdi ve parlak tuz yataklarını gösterdi. Plüton'u New Horizons 2015'te geçti ve kalp biçimli bir azot buzulu, dağlar ve ince bir atmosfer görüntüledi. Eris, Plüton'dan biraz daha kütleli olup 2005'te keşfedilmiş ve gezegen tartışmasını başlatan cisim olmuştur. Haumea hızlı dönüşü yüzünden yumurta gibi uzamıştır ve halkası vardır.

Gökbilimciler Gonggong, Quaoar, Sedna ve Orcus gibi birçok cismin de aday olduğunu düşünür; ama bunların yeterince ayrıntılı incelenmemesi nedeniyle durumları kesin değildir. Daha uzak bölgelerde çok sayıda cüce gezegen adayı olabileceği tahmin edilir.

Tarihçe

Ceres 1801'de Giuseppe Piazzi tarafından bulundu ve ilk yıllarda gezegen sayıldı. Daha sonra benzer cisimlerin sayısı artınca asteroit sınıfına alındı. Plüton 1930'da Clyde Tombaugh tarafından bulundu, dokuzuncu gezegen sayıldı; 1978'de uydusu Charon'un keşfi kütlesinin Dünya'nın yaklaşık binde ikisi kadar küçük olduğunu ortaya koydu. Eris'in 2005'te Mike Brown ve ekibi tarafından bulunması, sınır sorusunu açığa çıkardı ve 2006'da yeni sınıf oluşturuldu.

Neden önemli?

Cüce gezegenler güneş sisteminin ilk dönemlerinden kalan örneklerdir. Yüzeylerindeki buzlar ve organik bileşikler, gezegen oluşumunun hammaddelerini yansıtır. Bazıları ayrıca yaşam için ilginç olabilecek yeraltı okyanusları taşıyabilir.

Merak edilenler

Cüce gezegenlerin uyduları da olabilir. Plüton'un beş uydusu vardır ve en büyüğü Charon, Plüton'a o kadar yakın büyüklüktedir ki ikisi ortak bir kütle merkezi çevresinde dolanır; bu yüzden çoğu zaman "çift cüce gezegen" diye anılır. Eris'in Dysnomia adlı bir uydusu bulunur. Haumea'nın iki uydusu ve ince bir halkası vardır. Cüce gezegenlerin gerçek boyutları yıldız perdelemesi gibi yöntemlerle ölçülür: cismin önünden geçtiği bir yıldızın ışığının kesilme süresine bakılır. Bu sınıf hâlâ tartışmalıdır; bazı gezegen bilimciler, jeolojik olarak aktif ve yuvarlak her cismin gezegen sayılması gerektiğini savunur. Bu görüşe göre Plüton, hatta büyük uydular da gezegen kategorisine girebilir.

İlgili terimler

  • Gezegen
  • Plüton
  • Kuiper kuşağı
  • Asteroit kuşağı
  • Ceres
  • Uluslararası Astronomi Birliği

Ayrıntılı anlatım: Cüce gezegenler →

İlgili terimlerTümü →

Sıcak JüpiterHot JupiterSıcak Jüpiter, yıldızına çok yakın, genellikle birkaç günde bir tur atan Jüpiter büyüklüğünde dev gaz gezegendir; 1995'te bulunan 51 Pegasi b bu sınıfın ilk örneğiydi.Süper DünyaSuper-EarthSüper Dünya, kütlesi Dünya'dan büyük ama Uranüs ve Neptün'den çok küçük olan, yaklaşık 1 ile 10 Dünya kütlesi arasındaki ötegezegenlere verilen addır; yaşanabilirlik anlamı taşımaz.Ay denizi (maria)Lunar mare (maria)Ay denizleri (maria), Ay'ın eski çarpma havzalarına akan lavın donmasıyla oluşan, çıplak gözle koyu leke gibi görünen geniş bazalt ovalardır; içlerinde hiç su yoktur.Mars günü (sol)Sol (Martian solar day)Mars günü ya da sol, Mars'ta bir güneş gününün süresidir: 24 saat 39 dakika 35,244 saniye, yani yaklaşık 1,0275 Dünya günü.Hill küresiHill sphereHill küresi, bir gezegenin ya da uydunun kendi çekiminin, dolandığı daha büyük cismin çekimine baskın geldiği bölgedir; uydular ancak bu kürenin içinde tutunabilir.Yörünge rezonansıOrbital resonanceYörünge rezonansı, dolanma süreleri küçük tam sayılarla orantılı gök cisimlerinin birbirine düzenli aralıklarla çekim uygulamasıdır; kimi yörüngeyi sağlamlaştırır, kimi boşaltır.Gezegen öncesi diskProtoplanetary diskGezegen öncesi disk, yeni doğmuş bir yıldızın çevresinde dönen yoğun gaz ve toz diskidir; gezegenler, uydular ve küçük cisimler bu diskin içinde biçimlenir.KriyovolkanizmaCryovolcanismKriyovolkanizma, lav yerine su, amonyak ya da metan gibi uçucu maddelerin püskürdüğü buz volkanizmasıdır; Enceladus'tan Plüton'a dış Güneş Sistemi'nde izleri bulunur.

Bu konudaki haberler

  1. Gezegenlerle ilgili bilmeceler ve cevapları: okul öncesi ve ilkokul için 8 bilmeceGezegenlerle ilgili bilmeceler ve cevapları: okul öncesi ve ilkokul için 8 bilmece6 Kasım 2026, 17:48
  2. Ceres'in parlak tuzları buzun buharlaşmasıyla birikiyor olabilir: Dawn verisi yeniden okunduCeres'in parlak tuzları buzun buharlaşmasıyla birikiyor olabilir: Dawn verisi yeniden okundu1 Kasım 2026, 10:06
  3. Rubin'in ön verisinden iki yeni Samanyolu yoldaşı: Kova IV gökadası ve Rubin-GC1 kümesiRubin'in ön verisinden iki yeni Samanyolu yoldaşı: Kova IV gökadası ve Rubin-GC1 kümesi30 Ekim 2026, 16:38
  4. Hubble, Beta Pictoris'teki 'Kedi Kuyruğu'nu ilk kez görünür ışıkta da yakaladıHubble, Beta Pictoris'teki 'Kedi Kuyruğu'nu ilk kez görünür ışıkta da yakaladı30 Ekim 2026, 16:35
  5. Rubin ilk cüce gezegen adayını buldu: 2026 ED138 Plüton'un ötesinde dolaşıyorRubin ilk cüce gezegen adayını buldu: 2026 ED138 Plüton'un ötesinde dolaşıyor28 Ekim 2026, 07:16
  6. Okul için Güneş Sistemi maketi nasıl yapılır?Okul için Güneş Sistemi maketi nasıl yapılır?11 Ekim 2026, 17:43

✨ Günün seçkisi23 Kasım

The Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)📚 Günün kitabıThe Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)Joanna Cole · 1990

KimdirTümü →

  1. Scott CarpenterScott CarpenterABD
  2. Ronald McNairRonald McNairABD
  3. Antony HewishAntony HewishBirleşik Krallık
  4. Max FagetMax FagetABD
  5. Alan BeanAlan BeanABD

Son haberler

  1. Işık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyorIşık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyor1 saat önce
  2. NASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'neNASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'ne3 saat önce
  3. Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)6 saat önce
  4. Dragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndüDragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndü7 saat önce
  5. Samanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdiSamanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdi8 saat önce

Çok okunanlar

  1. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor
  2. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl
  3. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı
  4. Uzay Yolu: İlk Temas'taki gibi uzaylılar Dünya'yı gerçekte nasıl fark ederdi?
  5. BepiColombo Merkür'ün yörüngesine girdi: ikinci uzay aracı, ilk çift araç

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar