Asteroit

Asteroit, Güneş'in çevresinde dolanan, gezegen sayılmayacak kadar küçük, çoğunlukla kayalık veya metalik yapıdaki gök cismidir. Boyutları birkaç metreden yüzlerce kilometreye kadar değişir ve büyük çoğunluğu Mars ile Jüpiter arasındaki asteroit kuşağında bulunur.

Nasıl işler?

Asteroitler, güneş sisteminin yaklaşık 4,6 milyar yıl önceki doğumundan kalan yapı taşlarıdır. Jüpiter'in güçlü kütleçekimi bu bölgedeki maddenin bir araya gelip gezegen oluşturmasını engellemiş, böylece geriye çok sayıda küçük cisim kalmıştır. Çarpışmalar zamanla bunları parçalamış, bazıları da birbirine yeniden yapışarak "moloz yığını" yapısına dönmüştür.

Asteroitler tayflarına göre üç ana türe ayrılır. C tipi koyu renklidir ve karbon bakımından zengindir; en yaygın türdür. S tipi silikatlı, kayalık yapıdadır. M tipi ise demir ve nikel ağırlıklıdır. Kimi asteroitlerin yörüngeleri Jüpiter'in veya diğer gezegenlerin etkisiyle değişir ve Dünya'nın yakınına gelir. Bunlara "Dünya'ya yakın asteroitler" denir. Küçük cisimlerin yüzeyi Güneş ısısıyla ısınıp bu ısıyı geç yayar; yayılan ısı fotonlarının verdiği çok hafif itme zamanla yörüngeyi değiştirir. Buna Yarkovsky etkisi denir.

Örnekler

Ceres, 1801'de bulunan ilk asteroit olup şimdi cüce gezegen sayılır. Vesta kuşağın en büyük cisimlerindendir ve Dawn aracı tarafından incelenmiştir. 433 Eros'a NEAR Shoemaker aracı 2001'de indi ve bir asteroide yapılan ilk iniş oldu; Japonya'nın Hayabusa2 aracı Ryugu'dan, NASA'nın OSIRIS-REx aracı Bennu'dan örnek getirdi. Bennu örneklerinde amino asitler, DNA ve RNA'nın yapı taşı olan nükleobazlar ve fosfat mineralleri bulundu. NASA'nın DART görevi 2022'de Dimorphos adlı küçük asteroite bilerek çarpıp yörünge süresini yaklaşık 32 dakika kısalttı; bu, bir gök cisminin yörüngesini insan eliyle değiştirmenin ilk kanıtıydı. Apophis adlı asteroit ise 13 Nisan 2029'da Dünya yüzeyinin yaklaşık 31.600 kilometre üzerinden geçecek; NASA'nın JPL laboratuvarı 2021'de önümüzdeki yüz yıl içinde Dünya'ya çarpma ihtimali olmadığını açıkladı.

Yaklaşık 66 milyon yıl önce on kilometre mertebesinde bir cismin Meksika'ya çarpması, dinozorların soyunun tükenmesinde başlıca etken sayılır. 2013'te Çelyabinsk üzerinde patlayan yaklaşık yirmi metrelik cisim, yaklaşık 7.200 binada hasar yaptı ve 1.400'den fazla kişinin yaralanmasına yol açtı; yaralanmaların çoğu kırılan camlardan kaynaklandı.

Tarihçe

İlk asteroit Ceres'i Piazzi 1801'de keşfetti. Kısa sürede Pallas, Juno ve Vesta bulundu. Fotoğrafın astronomiye girmesiyle sayı hızla arttı. Bugün bir milyondan fazla asteroit bilinmektedir; 2025 başında kayıtlı küçük gezegen sayısı 1,4 milyonu aşmıştı.

Neden önemli?

Asteroitler güneş sisteminin ilk malzemesini barındırır ve Dünya'ya su ile organik maddelerin taşınmasında rol oynamış olabilir. Ayrıca gelecekte metal madenciliği için bir hedef olarak tartışılır. Dünya'ya çarpma riski taşıyanları bulup izlemek gezegen savunması çalışmalarının konusudur.

Merak edilenler

Asteroitlerden bir kısmının uyduları vardır; 243 Ida'nın küçük uydusu Dactyl, Galileo aracının 1993'te çektiği görüntülerde 1994'te fark edilen ilk asteroit uydusuydu. Çift asteroitler, DART görevinin hedefi gibi, yerçekimiyle birbirine bağlı iki cisimden oluşur. Meteorlar asteroitlerden ve kuyruklu yıldızlardan kopan parçacıklardır; atmosfere girip yanarlarsa meteor, yere ulaşırlarsa göktaşı denir. Dünya atmosferine her gün tahminen beş ile üç yüz ton arasında uzay kaynaklı madde girer. Kilometre boyutlu yakın-Dünya asteroitlerinin büyük çoğunluğu artık kataloglanmıştır; küçük cisimlerin ise önemli bir kısmı henüz bulunamamıştır. Asteroit madenciliği hâlâ kuramsal düzeydedir; bazı metal zengini asteroitlerin değeri çok yüksek hesaplansa da ulaşma ve işleme maliyetleri çok büyüktür. Bu yüzden ilk hedefler bilimsel örnek getirme ve yörünge saptırma deneyleridir.

İlgili terimler

• Asteroit kuşağı
• Göktaşı
• Kuyruklu yıldız
• Cüce gezegen
• Gezegen savunması
• Yörünge