Burçlar kuşağı (zodyak)

Burçlar kuşağı ya da zodyak, Güneş'in bir yıl boyunca yıldızların önünde izlediği görünür yol olan ekliptiğin kuzeyine ve güneyine yaklaşık 8 derece uzanan gökyüzü kuşağıdır. Ay ve parlak gezegenler bu kuşağın içinde hareket eder. Gelenekte kuşak, her biri 30 derecelik on iki eşit parçaya, yani burçlara bölünür ve bu burçlar adlarını yakınlarındaki takımyıldızlardan alır.

Nasıl işler?

Burada iki ayrı kavramı ayırmak gerekir. Burç, ekliptiğin 30 derecelik eşit bir dilimidir; takımyıldız ise gökyüzünde sınırları çizilmiş, düzensiz biçimli bir bölgedir. Uluslararası Astronomi Birliği gökyüzünü 88 takımyıldıza bölen sınırları 1928'de kabul etti ve 1930'da yayımladı. Bu sınırlarla çizilen takımyıldızların ekliptik üzerinde kapladığı yer birbirine hiç benzemez: örneğin Başak, Akrep'in yaklaşık beş katı genişlik kaplar.

Burçlarla takımyıldızların birbirinden kopmasının asıl nedeni presesyondur. Dünya'nın dönme ekseni bir topaç gibi yavaşça yalpalar ve bugünkü hızla yaklaşık 25.772 yılda bir tam tur atar. Bunun sonucunda ilkbahar ekinoksu noktası yıldızlara göre yılda yaklaşık 50 yay saniyesi geriye kayar. Batı astrolojisinin kullandığı tropikal kuşak, burçları bu ekinoks noktasına sabitler; bu yüzden "Koç burcunun başlangıcı" artık Koç takımyıldızında değildir. İlkbahar noktası 2. yüzyıldan beri Balıklar takımyıldızının içindedir. Hint astrolojisi ise burçları yıldızlara sabitleyen yıldızıl (sidereal) sistemi kullanır; iki sistem yüzyılda yaklaşık 1,4 derece birbirinden uzaklaşır.

Her burç tam 30 derece olsa da Güneş'in burçlarda geçirdiği süre eşit değildir. Dünya'nın yörüngesi tam daire olmadığı için bu süre Oğlak'ta yaklaşık 29,4 günden Yengeç'te yaklaşık 31,4 güne kadar değişir; ortalama 30,43 gündür. "Zodyak" sözcüğü Yunanca "küçük hayvanlarla ilgili" anlamına gelen zōdiakos'tan türemiştir ve burçlar arasında hayvan figürlerinin çokluğunu yansıtır.

13. takımyıldız: Yılancı

Ekliptik, Batlamyus'un listesinde de bugünkü resmî sınırlarda da 13 takımyıldızdan geçer. On iki burç takımyıldızına ek olarak Güneş, Akrep ile Yay arasında Yılancı (Ophiuchus) takımyıldızının alt kısmından da geçer. Yılancı, elinde yılan tutan bir adam olarak resmedilen büyük bir takımyıldızdır ve Batlamyus'un 48 takımyıldızından biridir. Güneş bugün yaklaşık 29 Kasım ile 18 Aralık arasında Yılancı'dadır; bu aralık, tropikal kuşaktaki Yay burcunun (23 Kasım - 21 Aralık) büyük bölümüne denk gelir.

Zaman zaman basında Yılancı'nın "13. burç olarak eklendiği" ya da burç tarihlerinin bir bilim kuruluşu tarafından "değiştirildiği" haberleri çıkar; 1995'te BBC'de ve 2011 ile 2016'da çeşitli yayın organlarında böyle haberler yer aldı. Oysa değişen bir şey yoktur: astronomlar burçları tanımlamaz, burçlar da hiçbir zaman takımyıldız sınırlarını belirlemek için kullanılmamıştır. Haberler, iki farklı kavramın karıştırılmasından doğar.

Tarihçe

Burçlar kuşağı Babil astronomisinden doğdu. Kuşağın dayandığı yıldızlar, yaklaşık MÖ 1000'de derlenen MUL.APIN gibi Babil yıldız kataloglarında yer alır. MÖ 5. yüzyılın sonlarında Babil gökbilimcileri ekliptiği, 30 günlük on iki şematik aya benzeterek on iki eşit parçaya böldü; bu, bilinen ilk gök koordinat sistemidir. Sistem Yunan astronomisine, oradan da Hint astronomisine geçti. Ekinoksların kaydığını ilk fark eden kişi olarak MÖ 2. yüzyılda Hipparkus kabul edilir. Bugün astronomlar burç adlarını kullanmasa da ekliptik koordinat sistemi, Güneş Sistemi cisimlerinin konumlarını izlemek için hâlâ kullanılır.

İlgili terimler

• Ekliptik
• Presesyon
• Takımyıldız
• Ekinoks
• Gök küresi
• Astroloji