23 Kasım 2026, PazartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bugün uzayda, Sıradaki fırlatma: Ariane 64 Block 2 fırlatması: Amazon Leo (LE-04)23 Kasım 2026, 14:09

Gama ışını patlaması

Uzak galaksilerde, dev bir yıldızın çökmesi ya da iki nötron yıldızının birleşmesiyle oluşan, evrende bilinen en parlak ve en güçlü patlama türü. Milisaniyelerden saatlere kadar sürebilir.

İngilizce karşılığı
Gamma-ray burst (GRB)
İlgili alan
Astrofizik

Gama ışını patlaması, uzak galaksilerde gerçekleşen ve evrende bilinen en parlak, en güçlü patlama türüdür. Gama ışınlarından oluşan bu ani parlama birkaç milisaniyeden birkaç saate kadar sürebilir; ardından X ışını, görünür ışık ve radyo dalgalarında günlerce izlenebilen daha sönük bir "art ışıma" gelir.

Nasıl oluşur?

Gözlenen patlamalar süresine göre iki ana gruba ayrılır. Patlamaların yaklaşık yüzde 70'i iki saniyeden uzun sürer ve "uzun patlama" diye adlandırılır. En çok kabul gören açıklamaya göre bunlar, çok kütleli ve hızla dönen bir yıldızın ömrünün sonunda çekirdeğinin bir kara deliğe çökmesiyle oluşur. Çevredeki madde kara deliğe akarken ışık hızına çok yakın iki dar jet fırlatılır; gama ışınları bu jetlerden gelir.

Kalan yaklaşık yüzde 30'u iki saniyeden kısa süren "kısa patlamalar"dır. Bunlar iki nötron yıldızının ya da bir nötron yıldızı ile bir kara deliğin birleşmesinden doğar. Enerji dar jetlere odaklandığı için çoğu patlama bize doğru yönelmez ve hiç görülmez; jet Dünya'ya dönükse patlama milyarlarca ışık yılı uzaktan bile parlak görünür. Tipik bir patlama birkaç saniyede, Güneş'in 10 milyar yıllık ömrü boyunca üreteceği kadar enerji salar.

Örnekler

9 Ekim 2022'de Swift ve Fermi uzay teleskoplarının birlikte keşfettiği GRB 221009A, kaydedilen en parlak ve en enerjik patlamadır; gökbilimciler ona "tüm zamanların en parlağı" anlamına gelen BOAT adını taktı. Oklar takımyıldızı yönünde, yaklaşık 2,4 milyar ışık yılı uzaklıktaydı ve Dünya atmosferini ölçülebilir biçimde etkiledi. Bu kadar güçlü ve yakın bir patlamanın 10.000 yılda bir görüleceği tahmin edilir.

2017'de ise kısa patlama GRB 170817A, iki nötron yıldızının birleşmesinden gelen kütleçekim dalgası sinyali GW170817'den yaklaşık 1,7 saniye sonra algılandı. Bu ortak gözlem, kısa patlamaların kaynağını kesin olarak ortaya koydu.

Bazı patlamalar ise bu iki grubun dışında kalır. 10.000 saniyeden uzun süren "ultra uzun" patlamaların mavi üstdev bir yıldızın çökmesinden ya da yeni doğmuş bir magnetardan kaynaklanabileceği düşünülür. Samanyolu'nda uzun patlama üretebilecek yıldızlara en yakın örnekler, hidrojen kabuklarının çoğunu kaybetmiş çok sıcak ve kütleli Wolf-Rayet yıldızlarıdır.

Tarihçe

Gama ışını patlamaları 2 Temmuz 1967'de, uzaydaki gizli nükleer denemeleri izlemek için fırlatılan ABD'nin Vela uydularınca rastlantıyla yakalandı. Los Alamos'taki ekip verileri uzun süre inceledi ve sonuçları 1973'te "kozmik kökenli" patlamalar olarak yayımladı. Uzun yıllar kaynakların ne kadar uzakta olduğu bilinemedi. 1991'den itibaren Compton Gama Işını Gözlemevi patlamaların gökyüzüne eşit dağıldığını gösterdi; bu, kaynakların Samanyolu dışında olduğuna güçlü bir işaretti. Şubat 1997'de BeppoSAX uydusu ilk kez bir patlamanın X ışını art ışımasını yakaladı ve uzaklık ölçümünün önü açıldı. 2004'te fırlatılan Swift ve 2008'de fırlatılan Fermi bugün alanın başlıca araçlarıdır.

Bu patlamalar yalnızca astrofizik açısından değil, yaşam açısından da önemlidir. Bugüne kadar gözlenen tüm patlamalar Samanyolu dışındadır. Galaksimizde Dünya'ya yönelmiş bir patlama, atmosferde azot oksitleri oluşturup ozon tabakasını ciddi biçimde inceltebilir ve kitlesel bir yok oluşa yol açabilir. Bazı araştırmacılar yaklaşık 450 milyon yıl önceki Geç Ordovisyen yok oluşunun böyle bir patlamayla tetiklenmiş olabileceğini öne sürer; bu bir hipotezdir. Gama ışınları atmosferde soğurulduğu için yüzeye doğrudan ulaşmaz; tehlike uzun vadeli kimyasal etkilerdedir.

İlgili terimler

  • Nötron yıldızı
  • Kara delik
  • Süpernova
  • Kilonova
  • Kütleçekim dalgası

İlgili terimlerTümü →

Kozmik tozCosmic dust (interstellar dust)Kozmik toz, yıldızlararası ortamda gaza karışmış mikrometre altı silikat ve karbon taneleridir; ışığı sönümler, kızılötesinde ışır ve yıldızların ile gezegenlerin ham maddesini oluşturur.Önyıldız (protoyıldız)ProtostarÖnyıldız, moleküler bulutun çöken bir parçasından doğan, kütle toplayan ve çekirdeğinde henüz hidrojen füzyonu başlamamış genç yıldız nesnesidir.Galaksi dönme eğrisiGalaxy rotation curveGalaksi dönme eğrisi, yıldız ve gazın yörünge hızını merkezden uzaklığa göre gösterir; dış bölgelerde düşmeyip düz kalması karanlık madde ve MOND tartışmasının çıkış noktasıdır.Ters kare yasasıInverse-square lawTers kare yasası, bir noktadan yayılan ışığın, kütleçekiminin ya da elektrik kuvvetinin şiddetinin uzaklığın karesiyle azaldığını söyler: uzaklık iki katına çıkarsa şiddet dörtte birine düşer.Tayf türü (yıldız sınıflandırması)Spectral type (stellar classification)Tayf türü, yıldızları ışığındaki soğurma çizgilerine göre O, B, A, F, G, K, M harfleriyle en sıcaktan en soğuğa sıralayan sınıflandırmadır; Güneş G2V'dir.Işık hızıSpeed of lightIşık hızı, ışığın boşlukta aldığı yolun hızıdır: tam olarak saniyede 299 792 458 metre; evrende bilgi ve madde için aşılamaz üst hız sınırı olarak işlev görür.Aşırı dev yıldızSupergiant starAşırı dev yıldız, çok kütleli ve evrimleşmiş, binlerce ila milyonlarca Güneş parlaklığına ulaşan yıldızdır; Betelgeuse, Rigel ve Antares bu sınıftandır ve süpernova olarak ölürler.Süpernova kalıntısıSupernova remnantSüpernova kalıntısı, patlayan bir yıldızın fırlattığı madde ile süpürdüğü gazın şok dalgasıyla genişleyen bulutudur; Yengeç Bulutsusu ve Cassiopeia A en bilinen örnekleridir.

Bu konudaki haberler

  1. GRB 221009A'nın jeti içi boş olabilir: 2 MeV tümseği ve 40 MeV çizgisiGRB 221009A'nın jeti içi boş olabilir: 2 MeV tümseği ve 40 MeV çizgisi19 Kasım 2026, 01:34
  2. NASA'nın Swift gözlemevi 4 Kasım'da atmosfere giriyor: Parça düşme riski 2.100'de birNASA'nın Swift gözlemevi 4 Kasım'da atmosfere giriyor: Parça düşme riski 2.100'de bir3 Kasım 2026, 01:06
  3. SVOM 358 gama ışını patlaması yakaladı: Fransız-Çin uydusunun ekibine bilim ödülüSVOM 358 gama ışını patlaması yakaladı: Fransız-Çin uydusunun ekibine bilim ödülü1 Kasım 2026, 13:48
  4. Swift'in 22 yıllık gözlemi bitti: gama ışını avcısı atmosfere dönmeyi bekliyorSwift'in 22 yıllık gözlemi bitti: gama ışını avcısı atmosfere dönmeyi bekliyor24 Ekim 2026, 01:07
  5. Nötron yıldızı birleşmesinde gama flaşından sonra gizli X-ışını evresiNötron yıldızı birleşmesinde gama flaşından sonra gizli X-ışını evresi4 Ekim 2026, 16:00
  6. Einstein Probe Verisi: Orta Kütleli Bir Kara Delik Beyaz Cüceyi Parçalamış OlabilirEinstein Probe Verisi: Orta Kütleli Bir Kara Delik Beyaz Cüceyi Parçalamış Olabilir28 Haziran 2026, 11:01

✨ Günün seçkisi23 Kasım

The Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)📚 Günün kitabıThe Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)Joanna Cole · 1990

KimdirTümü →

  1. Scott CarpenterScott CarpenterABD
  2. Ronald McNairRonald McNairABD
  3. Antony HewishAntony HewishBirleşik Krallık
  4. Max FagetMax FagetABD
  5. Alan BeanAlan BeanABD

Son haberler

  1. Işık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyorIşık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyor1 saat önce
  2. NASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'neNASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'ne3 saat önce
  3. Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)6 saat önce
  4. Dragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndüDragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndü7 saat önce
  5. Samanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdiSamanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdi8 saat önce

Çok okunanlar

  1. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor
  2. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl
  3. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı
  4. Uzay Yolu: İlk Temas'taki gibi uzaylılar Dünya'yı gerçekte nasıl fark ederdi?
  5. BepiColombo Merkür'ün yörüngesine girdi: ikinci uzay aracı, ilk çift araç

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar