Doğal uydu

Doğal uydu, bir gezegenin, cüce gezegenin ya da asteroit gibi küçük bir gök cisminin çevresinde dolanan doğal gök cismidir. Gündelik dilde Dünya'nın uydusu Ay'a benzetilerek "ay" diye de anılır. "Doğal" sözcüğü, onları insan yapımı yapay uydulardan ayırmak için kullanılır.

Nasıl oluşur?

Uydular başlıca üç yolla oluşur. Gezegenine yakın, gezegenin dönüş yönünde ve ekvator düzlemine yakın dairesel yörüngelerde dolanan "düzenli" uyduların, gezegenle aynı ön-gezegen diskinden doğduğu düşünülür. Uzak, eğik, basık ya da ters yönde dolanan "düzensiz" uydular ise çoğunlukla gezegenin kütleçekimine yakalanmış asteroitlerdir. Üçüncü yol çarpışmadır: Ay'ın ve Plüton'un uydularının, iki büyük cismin erken Güneş Sistemi'ndeki çarpışmasından saçılan malzemenin yeniden toplanmasıyla oluştuğu düşünülür. Neptün'ün büyük uydusu Triton ise yakalanmış bir cisim olarak kabul edilir.

Gezegene yakın uyduların çoğu kütleçekimsel kilitlenme denen duruma girmiştir: gezegenin uyduda yarattığı gelgit kuvvetleri uydunun kendi dönüşünü yavaşlatır, sonunda uydu gezegene hep aynı yüzünü gösterir. Ay'ın arka yüzünü Dünya'dan göremememizin nedeni budur. Aynı gelgit kuvvetleri bazı uyduları içeriden ısıtır.

Örnekler

Güneş Sistemi'nde altı gezegenin uydu sistemi vardır ve toplamda yörüngesi doğrulanmış 456 gezegen uydusu bilinir. Merkür ile Venüs'ün uydusu yoktur; Dünya'nın bir büyük uydusu, Mars'ın iki küçük uydusu (Phobos ve Deimos) vardır. Dev gezegenlerin uydu sayısı çok yüksektir: 2026 itibarıyla Jüpiter'in 115, Satürn'ün 293 doğrulanmış uydusu bulunuyor. Bu sayılar yeni keşiflerle sık sık artar.

Çapı 2.500 kilometreyi aşan yedi büyük uydu vardır: Jüpiter'in Galileo uyduları Ganymede, Kallisto, İo ve Europa; Satürn'ün uydusu Titan; Dünya'nın Ay'ı ve Neptün'ün uydusu Triton. Ganymede ile Titan, Merkür gezegeninden bile büyüktür (ama daha az kütlelidir). Bir gezegen genellikle uydularından en az 10.000 kat kütlelidir; Dünya-Ay sistemi bunun dikkat çekici istisnasıdır, çünkü Ay'ın çapı Dünya'nınkinin 0,273 katıdır.

Bazı uydular jeolojik olarak hâlâ etkindir. İo, Güneş Sistemi'nin en yoğun volkanik etkinliğe sahip cismidir; Europa, Enceladus ve Triton'da ise buz volkanizması ve tektonik izleri görülür. Cüce gezegenlerin de uyduları vardır: Plüton'un büyük uydusu Charon ve dört küçük uydusu bilinir. 1990'ların başında 243 Ida asteroidinin uydusu Dactyl'in bulunması, asteroitlerin de uydusu olabileceğini doğruladı. Başka yıldızların gezegenlerinde uydu (ötegezegen uydusu) adayları bulunmuş, ancak henüz doğrulanmış bir örnek yoktur.

Güneş Sistemi'nde kendi kütleçekimiyle küre biçimini almış 19 doğal uydu bilinir. Henüz bir uydunun uydusu bulunmamıştır; gezegenin gelgit etkileri böyle sistemleri çoğu durumda kararsız hâle getirir. Dünya'nın da zaman zaman geçici uyduları olur: 2006 RH120 ve 2020 CD3 gibi küçük cisimler bir süre Dünya'nın yörünge komşusu gibi davranıp sonra uzaklaşmıştır.

Tarihçe

Bilinen ilk doğal uydu Ay'dır, ancak Kopernik'in 1543'te yayımlanan eserine kadar Ay da bir "gezegen" sayılıyordu. 1610'da Galileo Jüpiter'in dört uydusunu keşfettiğinde bu cisimlere "gezegen" dedi. Aynı yıl Johannes Kepler, onları anlatırken Latincede "muhafız, eşlikçi" anlamına gelen satelles sözcüğünden türettiği "uydu" (satellite) terimini kullandı. 1957'de Sputnik'in fırlatılmasıyla "uydu" sözcüğü yapay cisimlerle özdeşleşti; bu yüzden bugün doğal olanlar için "doğal uydu" ya da "ay" denir.

İlgili terimler

• Ay
• Kütleçekimsel kilitlenme
• Galileo uyduları
• Gelgit ısınması
• Yapay uydu