23 Kasım 2026, PazartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bugün uzayda, Sıradaki fırlatma: Ariane 64 Block 2 fırlatması: Amazon Leo (LE-04)23 Kasım 2026, 14:09

Doğal uydu

Bir gezegenin, cüce gezegenin ya da küçük bir gök cisminin çevresinde dolanan doğal gök cismi; gündelik dilde 'ay' da denir.

İngilizce karşılığı
Natural satellite
İlgili alan
Gezegen bilimi

Doğal uydu, bir gezegenin, cüce gezegenin ya da asteroit gibi küçük bir gök cisminin çevresinde dolanan doğal gök cismidir. Gündelik dilde Dünya'nın uydusu Ay'a benzetilerek "ay" diye de anılır. "Doğal" sözcüğü, onları insan yapımı yapay uydulardan ayırmak için kullanılır.

Nasıl oluşur?

Uydular başlıca üç yolla oluşur. Gezegenine yakın, gezegenin dönüş yönünde ve ekvator düzlemine yakın dairesel yörüngelerde dolanan "düzenli" uyduların, gezegenle aynı ön-gezegen diskinden doğduğu düşünülür. Uzak, eğik, basık ya da ters yönde dolanan "düzensiz" uydular ise çoğunlukla gezegenin kütleçekimine yakalanmış asteroitlerdir. Üçüncü yol çarpışmadır: Ay'ın ve Plüton'un uydularının, iki büyük cismin erken Güneş Sistemi'ndeki çarpışmasından saçılan malzemenin yeniden toplanmasıyla oluştuğu düşünülür. Neptün'ün büyük uydusu Triton ise yakalanmış bir cisim olarak kabul edilir.

Gezegene yakın uyduların çoğu kütleçekimsel kilitlenme denen duruma girmiştir: gezegenin uyduda yarattığı gelgit kuvvetleri uydunun kendi dönüşünü yavaşlatır, sonunda uydu gezegene hep aynı yüzünü gösterir. Ay'ın arka yüzünü Dünya'dan göremememizin nedeni budur. Aynı gelgit kuvvetleri bazı uyduları içeriden ısıtır.

Örnekler

Güneş Sistemi'nde altı gezegenin uydu sistemi vardır ve toplamda yörüngesi doğrulanmış 456 gezegen uydusu bilinir. Merkür ile Venüs'ün uydusu yoktur; Dünya'nın bir büyük uydusu, Mars'ın iki küçük uydusu (Phobos ve Deimos) vardır. Dev gezegenlerin uydu sayısı çok yüksektir: 2026 itibarıyla Jüpiter'in 115, Satürn'ün 293 doğrulanmış uydusu bulunuyor. Bu sayılar yeni keşiflerle sık sık artar.

Çapı 2.500 kilometreyi aşan yedi büyük uydu vardır: Jüpiter'in Galileo uyduları Ganymede, Kallisto, İo ve Europa; Satürn'ün uydusu Titan; Dünya'nın Ay'ı ve Neptün'ün uydusu Triton. Ganymede ile Titan, Merkür gezegeninden bile büyüktür (ama daha az kütlelidir). Bir gezegen genellikle uydularından en az 10.000 kat kütlelidir; Dünya-Ay sistemi bunun dikkat çekici istisnasıdır, çünkü Ay'ın çapı Dünya'nınkinin 0,273 katıdır.

Bazı uydular jeolojik olarak hâlâ etkindir. İo, Güneş Sistemi'nin en yoğun volkanik etkinliğe sahip cismidir; Europa, Enceladus ve Triton'da ise buz volkanizması ve tektonik izleri görülür. Cüce gezegenlerin de uyduları vardır: Plüton'un büyük uydusu Charon ve dört küçük uydusu bilinir. 1990'ların başında 243 Ida asteroidinin uydusu Dactyl'in bulunması, asteroitlerin de uydusu olabileceğini doğruladı. Başka yıldızların gezegenlerinde uydu (ötegezegen uydusu) adayları bulunmuş, ancak henüz doğrulanmış bir örnek yoktur.

Güneş Sistemi'nde kendi kütleçekimiyle küre biçimini almış 19 doğal uydu bilinir. Henüz bir uydunun uydusu bulunmamıştır; gezegenin gelgit etkileri böyle sistemleri çoğu durumda kararsız hâle getirir. Dünya'nın da zaman zaman geçici uyduları olur: 2006 RH120 ve 2020 CD3 gibi küçük cisimler bir süre Dünya'nın yörünge komşusu gibi davranıp sonra uzaklaşmıştır.

Tarihçe

Bilinen ilk doğal uydu Ay'dır, ancak Kopernik'in 1543'te yayımlanan eserine kadar Ay da bir "gezegen" sayılıyordu. 1610'da Galileo Jüpiter'in dört uydusunu keşfettiğinde bu cisimlere "gezegen" dedi. Aynı yıl Johannes Kepler, onları anlatırken Latincede "muhafız, eşlikçi" anlamına gelen satelles sözcüğünden türettiği "uydu" (satellite) terimini kullandı. 1957'de Sputnik'in fırlatılmasıyla "uydu" sözcüğü yapay cisimlerle özdeşleşti; bu yüzden bugün doğal olanlar için "doğal uydu" ya da "ay" denir.

İlgili terimler

  • Ay
  • Kütleçekimsel kilitlenme
  • Galileo uyduları
  • Gelgit ısınması
  • Yapay uydu

İlgili terimlerTümü →

Sıcak JüpiterHot JupiterSıcak Jüpiter, yıldızına çok yakın, genellikle birkaç günde bir tur atan Jüpiter büyüklüğünde dev gaz gezegendir; 1995'te bulunan 51 Pegasi b bu sınıfın ilk örneğiydi.Süper DünyaSuper-EarthSüper Dünya, kütlesi Dünya'dan büyük ama Uranüs ve Neptün'den çok küçük olan, yaklaşık 1 ile 10 Dünya kütlesi arasındaki ötegezegenlere verilen addır; yaşanabilirlik anlamı taşımaz.Ay denizi (maria)Lunar mare (maria)Ay denizleri (maria), Ay'ın eski çarpma havzalarına akan lavın donmasıyla oluşan, çıplak gözle koyu leke gibi görünen geniş bazalt ovalardır; içlerinde hiç su yoktur.Mars günü (sol)Sol (Martian solar day)Mars günü ya da sol, Mars'ta bir güneş gününün süresidir: 24 saat 39 dakika 35,244 saniye, yani yaklaşık 1,0275 Dünya günü.Hill küresiHill sphereHill küresi, bir gezegenin ya da uydunun kendi çekiminin, dolandığı daha büyük cismin çekimine baskın geldiği bölgedir; uydular ancak bu kürenin içinde tutunabilir.Yörünge rezonansıOrbital resonanceYörünge rezonansı, dolanma süreleri küçük tam sayılarla orantılı gök cisimlerinin birbirine düzenli aralıklarla çekim uygulamasıdır; kimi yörüngeyi sağlamlaştırır, kimi boşaltır.Gezegen öncesi diskProtoplanetary diskGezegen öncesi disk, yeni doğmuş bir yıldızın çevresinde dönen yoğun gaz ve toz diskidir; gezegenler, uydular ve küçük cisimler bu diskin içinde biçimlenir.KriyovolkanizmaCryovolcanismKriyovolkanizma, lav yerine su, amonyak ya da metan gibi uçucu maddelerin püskürdüğü buz volkanizmasıdır; Enceladus'tan Plüton'a dış Güneş Sistemi'nde izleri bulunur.

Bu konudaki haberler

  1. Uzayla ilgili bilmeceler ve cevaplarıUzayla ilgili bilmeceler ve cevapları11 Ekim 2026, 17:46

✨ Günün seçkisi23 Kasım

The Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)📚 Günün kitabıThe Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)Joanna Cole · 1990

KimdirTümü →

  1. Scott CarpenterScott CarpenterABD
  2. Ronald McNairRonald McNairABD
  3. Antony HewishAntony HewishBirleşik Krallık
  4. Max FagetMax FagetABD
  5. Alan BeanAlan BeanABD

Son haberler

  1. Işık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyorIşık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyor1 saat önce
  2. NASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'neNASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'ne3 saat önce
  3. Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)6 saat önce
  4. Dragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndüDragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndü7 saat önce
  5. Samanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdiSamanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdi8 saat önce

Çok okunanlar

  1. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor
  2. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl
  3. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı
  4. Uzay Yolu: İlk Temas'taki gibi uzaylılar Dünya'yı gerçekte nasıl fark ederdi?
  5. BepiColombo Merkür'ün yörüngesine girdi: ikinci uzay aracı, ilk çift araç

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar