23 Kasım 2026, PazartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bugün uzayda, Sıradaki fırlatma: Ariane 64 Block 2 fırlatması: Amazon Leo (LE-04)23 Kasım 2026, 14:09

Atarca (pulsar)

Hızla dönerken ışıma demetleri Dünya'yı her taradığında düzenli atımlar olarak gözlenen nötron yıldızıdır.

İngilizce karşılığı
Pulsar
İlgili alan
Astrofizik

Atarca ya da pulsar, güçlü bir manyetik alana sahip, hızla dönen ve ışıma demetleri Dünya'yı tarayınca düzenli aralıklarla "atım" olarak gözlenen nötron yıldızıdır. Atımlar arasındaki süre milisaniyelerden birkaç saniyeye kadar değişir.

Nasıl işler?

Atarcanın kendisi yanıp sönmez; sürekli olarak ışır. Ancak manyetik kutupları dönme ekseninden kayık olduğu için ışıma, bir deniz fenerinin ışığı gibi uzayda dönen iki dar demet halinde çıkar. Demet Dünya'nın yönünü her taradığında bir atım kaydederiz. Manyetik kutuplardaki hızlandırılmış yüklü parçacıklar radyo dalgaları, bazen de X ışınları ve gama ışınları yayar.

Atarcalar dönme enerjilerini yavaş yavaş harcar, bu yüzden dönme süreleri çok az uzar. Yine de bu yavaşlama o kadar düzenlidir ki, atımların varış zamanı atomik saatler kadar öngörülebilir olur. Milisaniye atarcalar ise eşinden madde çekerek hızlanmış, "yeniden döndürülmüş" yaşlı nötron yıldızlarıdır; bunların bazıları saniyede yedi yüzden fazla kez döner. Bu dönüş hızında yıldızın ekvator yüzeyi ışık hızının dörtte biri kadar bir hızla hareket eder.

Örnekler

Yengeç Bulutsusu'ndaki atarca saniyede yaklaşık otuz kez döner ve 1054 süpernovasının kalıntısıdır. Dünya'dan yaklaşık 1.000 ışık yılı uzaktaki Vela atarcası ise saniyede on bir kez civarında döner. 1992'de Aleksander Wolszczan ve Dale Frail, PSR B1257+12 adlı atarcanın çevresinde Güneş sistemi dışında bulunan ilk gezegenleri keşfetti; atım zamanlarındaki küçük düzensizlikler yörüngedeki gezegenleri ele verdi. Voyager uzay araçlarındaki altın plak ile Pioneer levhaları, Güneş'in konumunu belirtmek için çeşitli atarcaları kullanır.

Tarihçe

İlk atarcayı 1967 sonbaharında Cambridge Üniversitesi'nde doktora öğrencisi Jocelyn Bell Burnell fark etti. Ağustos 1967'de kaydedilen radyo teleskop verilerinde yaklaşık 1,337 saniye aralıklı düzenli bir sinyal vardı. Sinyal öylesine düzenliydi ki ekip, bir ihtimalle uzaylı kaynaklı olduğunu düşünerek şaka yollu "LGM" (küçük yeşil adamlar) adını verdi. Kısa sürede başka kaynaklar bulununca doğal bir olay olduğu anlaşıldı. Antony Hewish bu keşifteki rolü nedeniyle Martin Ryle ile birlikte 1974 Nobel Fizik Ödülü'nü aldı; Bell Burnell'in ödülün dışında kalması çok tartışıldı.

1974'te Russell Hulse ve Joseph Taylor, bir atarcanın başka bir nötron yıldızıyla birbirini dolaştığı bir sistem buldu. Yörünge zamanının Einstein'ın genel görelilik kuramının öngördüğü gibi kısaldığını göstermeleri, kütle çekimi dalgalarının dolaylı ilk kanıtı oldu ve 1993 Nobel Fizik Ödülü'nü getirdi.

Neden önemli?

Milisaniye atarcalar, doğal saatler gibi çalışır. Pulsar zamanlama dizileri adı verilen projeler, onlarca atarcanın atımlarındaki küçük kaymaları izleyerek uzayın dokusunu titreştiren çok düşük frekanslı kütle çekimi dalgalarını arar. 2023'te birkaç uluslararası ekip, bu tür bir arka plan sinyaline dair güçlü kanıt bildirdi.

Atarcalar yalnızca bilimsel merak konusu değil, aynı zamanda pratik araçlar olarak da önerilir. Atımlarının çok kararlı olması nedeniyle bazı mühendisler, atarca sinyallerine dayanan bir uzay navigasyon sistemi geliştirmeye çalışıyor; NASA'nın uluslararası uzay istasyonundaki NICER deneyi, bu fikri X ışını atarcalarıyla denedi. Fikir, uydularda kullandığımız küresel konumlama sisteminin Güneş Sistemi'nin dışında bir benzerini kurmaktır. Atarcaların bir kısmı çevresine rüzgâr üfleyip bulutsular oluşturur; bu bulutsular da yüksek enerjili parçacıkların nasıl hızlandırıldığını incelemek için doğal laboratuvarlardır.

İlgili terimler

  • Nötron yıldızı
  • Magnetar
  • Süpernova
  • Kütle çekimi dalgası
  • Yengeç Bulutsusu

Ayrıntılı anlatım: Nötron yıldızları ve pulsarlar →

İlgili terimlerTümü →

Kozmik tozCosmic dust (interstellar dust)Kozmik toz, yıldızlararası ortamda gaza karışmış mikrometre altı silikat ve karbon taneleridir; ışığı sönümler, kızılötesinde ışır ve yıldızların ile gezegenlerin ham maddesini oluşturur.Önyıldız (protoyıldız)ProtostarÖnyıldız, moleküler bulutun çöken bir parçasından doğan, kütle toplayan ve çekirdeğinde henüz hidrojen füzyonu başlamamış genç yıldız nesnesidir.Galaksi dönme eğrisiGalaxy rotation curveGalaksi dönme eğrisi, yıldız ve gazın yörünge hızını merkezden uzaklığa göre gösterir; dış bölgelerde düşmeyip düz kalması karanlık madde ve MOND tartışmasının çıkış noktasıdır.Ters kare yasasıInverse-square lawTers kare yasası, bir noktadan yayılan ışığın, kütleçekiminin ya da elektrik kuvvetinin şiddetinin uzaklığın karesiyle azaldığını söyler: uzaklık iki katına çıkarsa şiddet dörtte birine düşer.Tayf türü (yıldız sınıflandırması)Spectral type (stellar classification)Tayf türü, yıldızları ışığındaki soğurma çizgilerine göre O, B, A, F, G, K, M harfleriyle en sıcaktan en soğuğa sıralayan sınıflandırmadır; Güneş G2V'dir.Işık hızıSpeed of lightIşık hızı, ışığın boşlukta aldığı yolun hızıdır: tam olarak saniyede 299 792 458 metre; evrende bilgi ve madde için aşılamaz üst hız sınırı olarak işlev görür.Aşırı dev yıldızSupergiant starAşırı dev yıldız, çok kütleli ve evrimleşmiş, binlerce ila milyonlarca Güneş parlaklığına ulaşan yıldızdır; Betelgeuse, Rigel ve Antares bu sınıftandır ve süpernova olarak ölürler.Süpernova kalıntısıSupernova remnantSüpernova kalıntısı, patlayan bir yıldızın fırlattığı madde ile süpürdüğü gazın şok dalgasıyla genişleyen bulutudur; Yengeç Bulutsusu ve Cassiopeia A en bilinen örnekleridir.

Bu konudaki haberler

  1. Fermi arşivinde pulsar avı bir milyon kat hızlandı: şifreleme matematiğiyle yeni pulsar bulunduFermi arşivinde pulsar avı bir milyon kat hızlandı: şifreleme matematiğiyle yeni pulsar bulundu19 Kasım 2026, 19:36
  2. Pulsarlar kozmik şafaktaki dev kara delik çiftlerine ilk doğrudan kütle sınırını koyduPulsarlar kozmik şafaktaki dev kara delik çiftlerine ilk doğrudan kütle sınırını koydu6 Kasım 2026, 14:37
  3. Ateş böceklerinden SETI'ye ders: Uzaylı sinyali pulsarlardan ayrışarak kendini belli edebilirAteş böceklerinden SETI'ye ders: Uzaylı sinyali pulsarlardan ayrışarak kendini belli edebilir6 Kasım 2026, 14:13
  4. Bandwagon-5 yörüngede: ilk özel alçak yörünge navigasyon ağının uyduları da yola çıktıBandwagon-5 yörüngede: ilk özel alçak yörünge navigasyon ağının uyduları da yola çıktı20 Ekim 2026, 19:36
  5. Deniz Feneri Bulutsusu'ndaki atarcanın manyetik alanı ilk kez ölçüldüDeniz Feneri Bulutsusu'ndaki atarcanın manyetik alanı ilk kez ölçüldü7 Ekim 2026, 21:29
  6. XRISM, bir pulsarın dev eşinin rüzgârını yutuşunu ilk kez gördüXRISM, bir pulsarın dev eşinin rüzgârını yutuşunu ilk kez gördü5 Ekim 2026, 00:54

✨ Günün seçkisi23 Kasım

The Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)📚 Günün kitabıThe Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)Joanna Cole · 1990

KimdirTümü →

  1. Scott CarpenterScott CarpenterABD
  2. Ronald McNairRonald McNairABD
  3. Antony HewishAntony HewishBirleşik Krallık
  4. Max FagetMax FagetABD
  5. Alan BeanAlan BeanABD

Son haberler

  1. Işık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyorIşık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyor1 saat önce
  2. NASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'neNASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'ne3 saat önce
  3. Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)6 saat önce
  4. Dragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndüDragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndü7 saat önce
  5. Samanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdiSamanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdi8 saat önce

Çok okunanlar

  1. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor
  2. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl
  3. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı
  4. Uzay Yolu: İlk Temas'taki gibi uzaylılar Dünya'yı gerçekte nasıl fark ederdi?
  5. BepiColombo Merkür'ün yörüngesine girdi: ikinci uzay aracı, ilk çift araç

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar