21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Fırlatma aracı

Fırlatma aracı, bir yükü ya da mürettebatlı uzay aracını Dünya yüzeyinden uzaya taşıyan, genellikle roketle çalışan taşıyıcıdır; çoğu çok kademeli bir roket biçimindedir.

İngilizce karşılığı
Launch vehicle
İlgili alan
Roket bilimi

Fırlatma aracı (İngilizce launch vehicle; gündelik dilde "taşıyıcı roket"), bir yükü, yani uydu ya da mürettebatlı bir uzay aracını Dünya yüzeyinden ya da alt atmosferden uzaya taşıyan, genellikle roketle çalışan araçtır. En yaygın biçimi, balistik füze görünümlü çok kademeli roketlerdir. Ama terim daha geneldir: Uzay Mekiği gibi roket gibi görünmeyen araçları da kapsar.

16 Temmuz 1969: Apollo 11'i taşıyan Saturn V roketi Kennedy Uzay Merkezi'nden havalanıyor
NASA

Roket mi, fırlatma aracı mı?

İki terim birbirinin yerine kullanılsa da aynı şey değildir. Roket bir teknolojidir; fırlatma aracı ise o teknolojinin yük taşımak için kullanılmasıdır. Tanımdaki "genellikle" sözü, fırlatma aracının tümüyle roketten ibaret olmayabileceğini de anlatır. Öte yandan her roket de fırlatma aracı değildir: yörünge altı uçan sondaj roketleri yükü yörüngeye çıkarmaz. Bir yük, yörüngeye çıkmak için yaklaşık 150 km yüksekliğe ve en az 7.814 m/s (yaklaşık 17.480 mil/sa) yatay hıza ulaşmalıdır; bundan düşük hızda taşıyan araçlar yörünge altıdır.

Kademeli yapı

Tek kullanımlık araçlar tipik olarak birkaç roket kademesinden oluşur; yakıt bittikçe, araç irtifa ve hız kazandıkça kademeler sırayla atılır. Saturn V üç kademeliydi (S-IC, S-II, S-IVB). Space Launch System (SLS) ise bazı kaynaklarda "2+1/2 kademe" diye geçer: çekirdek kademe, iki katı yakıtlı yan güçlendirici ve üst kademe. Falcon Heavy üç birinci kademe çekirdeği kullanır.

Yük sınıfları

NASA'ya göre fırlatma araçları alçak Dünya yörüngesine taşıyabildikleri kütleye göre sınıflanır:

SınıfLEO kapasitesiÖrnek
Küçük< 2.000 kgVega
Orta2.000–20.000 kgSoyuz ST
Ağır20.000–50.000 kgAriane 5
Süper ağır> 50.000 kgSaturn V

Eşikler tek değildir: Rus sınıflamasında ağır sınıf 20.000–100.000 kg aralığıdır. Ayrıca bir aracın sınıfı yapılandırmasına göre değişebilir. Falcon 9 orta sınıf olarak tasarlandı; yalnızca birinci kademe harcanınca (22.800 kg) ağır sınıfın eşiğini aşar. Falcon Heavy kurtarılabilir yapılandırmada 38.000 kg'ın üzerinde taşır; merkez çekirdek ya da tüm güçlendiriciler harcanırsa 50.000 kg'ı aşar ve süper ağır sınıfa girer.

Alçak yörüngeye taşıma kapasitesi
Uzay Gündem
Verileri göster
Ariane 5 (ECA/ES)21000
Ariane 6 (A64)21650
Falcon 9 (birinci kademe harcanır)22800
SLS Block 195000
Saturn V140000

Örnekler

  • Saturn V: 111 m yüksekliğinde, 10 m çapında, kalkış kütlesi 2.822.171–2.965.241 kg arası. 185 km'ye 140.000 kg taşıdı (bu rakam S-IVB üçüncü kademesini ve içindeki kalan yakıtı da içerir); Ay'a gidiş yörüngesine taşıdığı yük 43.500 kg'dır. 1967-1973 arasında 13 fırlatma yapıldı, 12'si başarılıydı (Apollo 6 kısmi başarısızlıktı). İlk uçuşu 9 Kasım 1967'de (Apollo 4), son uçuşu 14 Mayıs 1973'te (Skylab) yapıldı. Dokuz Saturn V, Apollo 8'den Apollo 17'ye 24 astronotu Ay'a doğru fırlattı.
  • SLS: 98 m yüksekliğinde, 8,4 m çapında, kalkış itkisi 39 MN (Saturn V'te 34,5 MN). Block 1'in LEO yükü 95.000 kg, Ay'a gidiş yükü 27.000 kg'dır; yani kalkış itkisi Saturn V'ten fazladır ama Ay'a gidiş yükü Saturn V'inkinden düşüktür. Artemis I 16 Kasım 2022'de insansız, Artemis II 1 Nisan 2026'da insanlı olarak fırlatıldı.
  • Falcon 9: 2010'da SpaceX tarafından tasarlandı; birinci kademesi yeniden kullanılabilir. İlk başarılı iniş denemesi Aralık 2015'tedir.
  • Ariane 5: 1996'da ilk kez uçtu, ekvatora yakın Guiana Uzay Merkezi'nden fırlatıldı ve 2023'te emekliye ayrıldı; 92 fırlatmanın 90'ı başarılıydı.
Artemis I görevinin SLS roketi, 16 Kasım 2022'de Kennedy Uzay Merkezi'nden fırlatılıyor
NASA/Joel Kowsky

İlk yörünge fırlatması

İlk yapay Dünya uydusu Sputnik 1, 4 Ekim 1957'de, değiştirilmiş bir R-7 roketiyle (Sputnik-PS 8K71PS) Baykonur'dan fırlatıldı. R-7 aslında bir kıtalararası balistik füze olarak tasarlanmıştı. Sputnik 1'in kütlesi 83,6 kg, çapı 58 cm'dir; roket bu görev için kısaltılıp hafifletildi.

Tek kullanımlık ve yeniden kullanılabilir

Tek kullanımlık araç yalnızca bir kez fırlatılabilir; bileşenleri yeniden girişte ya da çarpmada yok olur veya uzayda bırakılır. Uzay Yarışı boyunca tüm fırlatma araçları tek kullanımlıktı; yeniden kullanılabilir olanlar önce Uzay Mekiği ile denendi, 2010'lardan itibaren Falcon 9, Falcon Heavy ve New Glenn ile öne çıktı. Tek kullanımlıkların avantajları basit tasarım ve daha düşük üretim maliyeti ile bütün yakıt yükünü yükü hızlandırmakta kullanabilmektir. Ayrıntısı yeniden kullanılabilir roket maddesindedir.

Sık karıştırılanlar

  • "Saturn V 140 ton uzaya taşıdı": 140 ton, S-IVB kademesi ve kalan yakıtı da içeren alçak yörünge yüküdür; saf uzay aracı yükü değildir.
  • Uzay Mekiği tek kullanımlık değildi: güçlendiriciler, yörünge aracı ve RS-25 motorları yeniden kullanıldı; yalnız dış yakıt tankı kullanılmadı.
  • "Saturn V'in son fırlatması Apollo 17'ydi": son fırlatma Skylab'ındı (14 Mayıs 1973); Apollo 17 Ay'a giden son görevdi.

İlgili terimlerTümü →

Fırlatma rampasıLaunch padFırlatma rampası, roketin dikey olarak ateşlendiği yerüstü tesisidir: fırlatma platformu, kule, alev kanalı, yakıt tesisatı ve ses bastırma sistemi birlikte çalışır.Kriyojenik yakıtCryogenic fuel (cryogenic propellant)Kriyojenik yakıt, roketlerde sıvı oksijen, sıvı hidrojen ya da sıvı metan gibi çok düşük sıcaklıkta sıvılaştırılıp saklanan itici maddelerin genel adıdır.Güneş yelkeniSolar sailGüneş yelkeni, Güneş ışığının yüzeye uyguladığı basıncı kullanan, yakıt harcamayan ve geniş bir yansıtıcı filmle ilerleyen uzay aracı itki yöntemidir.Hibrit roket motoruHybrid-propellant rocketHibrit roket motoru, katı yakıtı sıvı ya da gaz hâlindeki oksitleyiciyle yakan, kısılıp yeniden ateşlenebilen bir roket türüdür; Türkiye'nin Ay görevi de hibrit itkiyle uçacak.İyon motoruIon thruster (ion engine)Ksenon atomlarını iyonlaştırıp elektrikle saniyede onlarca kilometre hıza çıkaran iyon motorları, çok küçük itkiyle Dawn ve BepiColombo gibi araçları uzak hedeflere taşıdı.Alt yörünge uçuşuSub-orbital spaceflightAracın uzaya ulaştığı ama yörünge hızına erişmediği için tam bir tur atmadan Dünya'ya geri düştüğü uzay uçuşu. Yolculara birkaç dakikalık ağırlıksızlık yaşatır.Isı kalkanıHeat shieldAtmosfere giren bir uzay aracını aşırı ısıdan koruyan, ablatif veya yalıtkan malzemeden yapılmış koruyucu katman.Atmosfere girişAtmospheric entryBir uzay aracının, göktaşının veya sondanın bir gezegenin atmosferine büyük hızla dalıp sürtünme ve sıkışma nedeniyle aşırı ısınarak yavaşlaması.

Bu konudaki haberler

  1. NVS-03 yörüngede: ISRO'nun navigasyon uydusu NVS-02'nin takıldığı ilk ateşlemeyi geçtiNVS-03 yörüngede: ISRO'nun navigasyon uydusu NVS-02'nin takıldığı ilk ateşlemeyi geçti31 Ekim 2026, 19:40
  2. Artemis III roketi kısa yığın halinde: SLS çekirdek aşaması iticilerle birleştiArtemis III roketi kısa yığın halinde: SLS çekirdek aşaması iticilerle birleşti29 Ekim 2026, 01:09
  3. Fergani'nin altıncı uydusu FRG-100D4 yörüngede: Uluğ Bey takım uydu sistemi yolundaFergani'nin altıncı uydusu FRG-100D4 yörüngede: Uluğ Bey takım uydu sistemi yolunda25 Ekim 2026, 13:43
  4. Roketsan'ın ŞİMŞEK-1 uydu fırlatıcısı: 2027 hedefi ve yanıt bekleyen kalkış noktasıRoketsan'ın ŞİMŞEK-1 uydu fırlatıcısı: 2027 hedefi ve yanıt bekleyen kalkış noktası17 Ekim 2026, 16:50
  5. Somali'deki uzay limanı ve sonda roketleri: uzaya bağımsız erişimde bilinenlerSomali'deki uzay limanı ve sonda roketleri: uzaya bağımsız erişimde bilinenler8 Ekim 2026, 02:55
  6. Büyük Asteroitlere Karşı Yeni Öneri: Önce Kazı, Ardından İçeriden Nükleer PatlamaBüyük Asteroitlere Karşı Yeni Öneri: Önce Kazı, Ardından İçeriden Nükleer Patlama4 Temmuz 2026, 19:12

✨ Günün seçkisi21 Kasım

Kosmotheoros (Christiaan Huygens)📚 Günün kitabıKosmotheoros (Christiaan Huygens)Christiaan Huygens · 1698

KimdirTümü →

  1. Christophe GalfardChristophe GalfardFransa
  2. Erika Böhm-VitenseErika Böhm-VitenseAlmanya
  3. Peter WardPeter WardABD
  4. Elias LönnrotElias LönnrotFinlandiya
  5. Pierre ChristinPierre ChristinFransa

Son haberler

  1. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli gölISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl1 saat önce
  2. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresiAy toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi2 saat önce
  3. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladıCuriosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı2 saat önce
  4. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacıAy'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı8 saat önce
  5. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyorBepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor14 saat önce

Çok okunanlar

  1. ESO duyurdu: CTAO-Güney'e iki büyük gama ışını teleskobu daha, Paranal'da 53 teleskop olacak
  2. Perseverance'ın telsizleri, Odyssey'in tepki çarkı arızalı: iki Mars görevinde bilim durdu
  3. NASA, Ay roketi SLS'nin RS-25 motorunu Stennis'te 200 saniye ateşledi
  4. Çocuklar için uzay kitapları: yaşa göre 18 öneri (3 yaştan gence)
  5. Yeni başlayanlar için en iyi astronomi kitapları: 16 uzay kitabı önerisi

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar