Fırlatma aracı
Fırlatma aracı, bir yükü ya da mürettebatlı uzay aracını Dünya yüzeyinden uzaya taşıyan, genellikle roketle çalışan taşıyıcıdır; çoğu çok kademeli bir roket biçimindedir.
- İngilizce karşılığı
- Launch vehicle
- İlgili alan
- Roket bilimi
Fırlatma aracı (İngilizce launch vehicle; gündelik dilde "taşıyıcı roket"), bir yükü, yani uydu ya da mürettebatlı bir uzay aracını Dünya yüzeyinden ya da alt atmosferden uzaya taşıyan, genellikle roketle çalışan araçtır. En yaygın biçimi, balistik füze görünümlü çok kademeli roketlerdir. Ama terim daha geneldir: Uzay Mekiği gibi roket gibi görünmeyen araçları da kapsar.

Roket mi, fırlatma aracı mı?
İki terim birbirinin yerine kullanılsa da aynı şey değildir. Roket bir teknolojidir; fırlatma aracı ise o teknolojinin yük taşımak için kullanılmasıdır. Tanımdaki "genellikle" sözü, fırlatma aracının tümüyle roketten ibaret olmayabileceğini de anlatır. Öte yandan her roket de fırlatma aracı değildir: yörünge altı uçan sondaj roketleri yükü yörüngeye çıkarmaz. Bir yük, yörüngeye çıkmak için yaklaşık 150 km yüksekliğe ve en az 7.814 m/s (yaklaşık 17.480 mil/sa) yatay hıza ulaşmalıdır; bundan düşük hızda taşıyan araçlar yörünge altıdır.
Kademeli yapı
Tek kullanımlık araçlar tipik olarak birkaç roket kademesinden oluşur; yakıt bittikçe, araç irtifa ve hız kazandıkça kademeler sırayla atılır. Saturn V üç kademeliydi (S-IC, S-II, S-IVB). Space Launch System (SLS) ise bazı kaynaklarda "2+1/2 kademe" diye geçer: çekirdek kademe, iki katı yakıtlı yan güçlendirici ve üst kademe. Falcon Heavy üç birinci kademe çekirdeği kullanır.
Yük sınıfları
NASA'ya göre fırlatma araçları alçak Dünya yörüngesine taşıyabildikleri kütleye göre sınıflanır:
| Sınıf | LEO kapasitesi | Örnek |
|---|---|---|
| Küçük | < 2.000 kg | Vega |
| Orta | 2.000–20.000 kg | Soyuz ST |
| Ağır | 20.000–50.000 kg | Ariane 5 |
| Süper ağır | > 50.000 kg | Saturn V |
Eşikler tek değildir: Rus sınıflamasında ağır sınıf 20.000–100.000 kg aralığıdır. Ayrıca bir aracın sınıfı yapılandırmasına göre değişebilir. Falcon 9 orta sınıf olarak tasarlandı; yalnızca birinci kademe harcanınca (22.800 kg) ağır sınıfın eşiğini aşar. Falcon Heavy kurtarılabilir yapılandırmada 38.000 kg'ın üzerinde taşır; merkez çekirdek ya da tüm güçlendiriciler harcanırsa 50.000 kg'ı aşar ve süper ağır sınıfa girer.

Verileri göster
| Ariane 5 (ECA/ES) | 21000 |
|---|---|
| Ariane 6 (A64) | 21650 |
| Falcon 9 (birinci kademe harcanır) | 22800 |
| SLS Block 1 | 95000 |
| Saturn V | 140000 |
Örnekler
- Saturn V: 111 m yüksekliğinde, 10 m çapında, kalkış kütlesi 2.822.171–2.965.241 kg arası. 185 km'ye 140.000 kg taşıdı (bu rakam S-IVB üçüncü kademesini ve içindeki kalan yakıtı da içerir); Ay'a gidiş yörüngesine taşıdığı yük 43.500 kg'dır. 1967-1973 arasında 13 fırlatma yapıldı, 12'si başarılıydı (Apollo 6 kısmi başarısızlıktı). İlk uçuşu 9 Kasım 1967'de (Apollo 4), son uçuşu 14 Mayıs 1973'te (Skylab) yapıldı. Dokuz Saturn V, Apollo 8'den Apollo 17'ye 24 astronotu Ay'a doğru fırlattı.
- SLS: 98 m yüksekliğinde, 8,4 m çapında, kalkış itkisi 39 MN (Saturn V'te 34,5 MN). Block 1'in LEO yükü 95.000 kg, Ay'a gidiş yükü 27.000 kg'dır; yani kalkış itkisi Saturn V'ten fazladır ama Ay'a gidiş yükü Saturn V'inkinden düşüktür. Artemis I 16 Kasım 2022'de insansız, Artemis II 1 Nisan 2026'da insanlı olarak fırlatıldı.
- Falcon 9: 2010'da SpaceX tarafından tasarlandı; birinci kademesi yeniden kullanılabilir. İlk başarılı iniş denemesi Aralık 2015'tedir.
- Ariane 5: 1996'da ilk kez uçtu, ekvatora yakın Guiana Uzay Merkezi'nden fırlatıldı ve 2023'te emekliye ayrıldı; 92 fırlatmanın 90'ı başarılıydı.

İlk yörünge fırlatması
İlk yapay Dünya uydusu Sputnik 1, 4 Ekim 1957'de, değiştirilmiş bir R-7 roketiyle (Sputnik-PS 8K71PS) Baykonur'dan fırlatıldı. R-7 aslında bir kıtalararası balistik füze olarak tasarlanmıştı. Sputnik 1'in kütlesi 83,6 kg, çapı 58 cm'dir; roket bu görev için kısaltılıp hafifletildi.
Tek kullanımlık ve yeniden kullanılabilir
Tek kullanımlık araç yalnızca bir kez fırlatılabilir; bileşenleri yeniden girişte ya da çarpmada yok olur veya uzayda bırakılır. Uzay Yarışı boyunca tüm fırlatma araçları tek kullanımlıktı; yeniden kullanılabilir olanlar önce Uzay Mekiği ile denendi, 2010'lardan itibaren Falcon 9, Falcon Heavy ve New Glenn ile öne çıktı. Tek kullanımlıkların avantajları basit tasarım ve daha düşük üretim maliyeti ile bütün yakıt yükünü yükü hızlandırmakta kullanabilmektir. Ayrıntısı yeniden kullanılabilir roket maddesindedir.
Sık karıştırılanlar
- "Saturn V 140 ton uzaya taşıdı": 140 ton, S-IVB kademesi ve kalan yakıtı da içeren alçak yörünge yüküdür; saf uzay aracı yükü değildir.
- Uzay Mekiği tek kullanımlık değildi: güçlendiriciler, yörünge aracı ve RS-25 motorları yeniden kullanıldı; yalnız dış yakıt tankı kullanılmadı.
- "Saturn V'in son fırlatması Apollo 17'ydi": son fırlatma Skylab'ındı (14 Mayıs 1973); Apollo 17 Ay'a giden son görevdi.






















