The Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole): özeti ve bilimi
Joanna Cole ve Bruce Degen'in 1990 tarihli kitabı, Bayan Frizzle'ın sınıfını okul otobüsüyle Güneş Sistemi turuna çıkarır; özeti, bugünkü bilgiyle karşılaştırması ve okuma rehberi.
- Tür
- Bilim kitabı
- Yazar
- Joanna Cole
- İlk yayın yılı
- 1990
- Sayfa
- 40
The Magic School Bus Lost in the Solar System, Joanna Cole'un yazdığı, Bruce Degen'in resimlediği, Scholastic tarafından 18 Ekim 1990'da yayımlanan çocuk bilim kitabıdır. Kırk sayfadır ve "The Magic School Bus" kitap serisinin dördüncü kitabıdır. Bayan Frizzle'ın sınıfı, okul otobüsünü bir rokete dönüştürüp Güneş Sistemi'ni gezer; yolculuk Ay'dan başlayıp Güneş, Merkür, Venüs ve Mars üzerinden asteroit kuşağına, oradan da dış gezegenler ve Plüton'a uzanır. Kitap, gezegen bilgisini bir macera kurgusuna sararak anlatan, yıllardır sınıflarda ve evlerde okunan bir klasiktir.
Kitap ne anlatıyor?
Serinin tanıdık düzeni burada da geçerlidir: heyecanlı ve tuhaf öğretmen Bayan Frizzle, sıradan bir saha gezisini imkânsız bir maceraya çevirir. Bu kitapta sınıfa Arnold'un kuzeni Janet de katılır; kendini beğenmiş ve kuşkucu bir çocuk olarak tanıtılan Janet böylece okurun kuşkularını da hikâyeye taşır. Okul otobüsü roket olur ve çocuklar, Güneş Sistemi'ndeki durakları sırayla gezer.
Kitabın değeri, bilgiyi sıkıcı bir listeye değil, bir hikâyenin temposuna yaymasıdır. Çocuk okur gezegenleri sırayla "ziyaret eder" ve hangisinin ne kadar sıcak, ne kadar büyük, ne kadar uzak olduğunu bu yolculuk içinde öğrenir. Resimleri Bruce Degen yaptığı için kitap, hem hikâyeyi hem de gezegenlerin görünüşünü tek bir bakışta verir.
Kitabın özeti
Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.
Kitap bir bilim anlatısı olduğundan, özeti bölüm bölüm ana fikirlerle vermek daha doğrudur. Kitabın güzergâhı kaynaklarda şöyle aktarılır; her durağın altına, o durağın taşıdığı genel fikri yazıyoruz.
- Başlangıç: Ay ve Güneş. Sınıf okul otobüsünü bir roket olarak kullanıp Dünya'dan ayrılır. İlk fikir ölçektir: Dünya'nın yakın komşusu Ay ile her şeyin merkezindeki yıldız Güneş, yolculuğun iki ucunu çizer ve okura Güneş Sistemi'nin neden Güneş'in etrafında kurulduğunu gösterir.
- İç gezegenler: Merkür, Venüs, Mars. Güneş'e yakın bu üç gökcismi, Dünya'dan farklı ortamlar olarak tanıtılır. Ortak fikir, gezegenlerin Güneş'e uzaklığına ve atmosferlerine göre çok farklı koşullar taşımasıdır.
- Asteroit kuşağı: kriz noktası. Otobüsün otomatik pilotu arıza yapar, otobüs savrulur ve Bayan Frizzle'ın emniyet halatı kopar. Öğretmen kuşakta tek başına kalır. Bu durak, kitabın macera ve gerilim yanını öne çıkarır.
- Kurtarma: Janet'in buluşu. Arnold'un kuzeni Janet, öğretmenin ders kitabını bulur ve içinde otopilotla ilgili yönergeler olduğunu fark eder. Sınıf bu bilgiyle otobüsü yeniden yönetir, dış gezegenler boyunca ilerler ve öğretmeni geri alır; yolculuk Plüton'u da kapsar.
Hikâyenin ana mesajı kısaca şudur: bilgiyi okumak, kuşkucu çocuğu bile kurtarıcıya dönüştürebilir. Kuşkucu Janet'in bilgiye başvurarak sınıfı kurtarması, kitabın eğitici amacını hikâyenin kendisine yerleştirir. Kitap, çocuk okura gezegenlerin birbirinden çok farklı olduğunu ve Güneş Sistemi'nin ölçeğini duyurur.
Anlatının yapısı da bu fikri destekler: her durak bir öncekinden farklı bir ortamı gösterdiği için okur, yolculuk ilerledikçe karşılaştırma yapmaya yönelir. Janet'in tavrı da yolculuk boyunca değişir; hikâyenin başında sınıfı küçümseyen çocuk, sonunda sınıfın kurtarıcısı olur. Bu dönüşüm, kitabın bilgiyi bir üstünlük gösterisi değil, ortak bir araç olarak sunduğunu ortaya koyar.
Yazar ve yazıldığı dönem
Joanna Cole, 11 Ağustos 1944'te Newark, New Jersey'de doğdu ve 12 Temmuz 2020'de, 75 yaşında idiyopatik pulmoner fibrozdan öldü. 1967'de City College of New York'tan psikoloji diplomasını aldı. Brooklyn'de bir ilkokulda kütüphaneci olarak çalıştı; ardından Newsweek, Scholastic'in SeeSaw kitap kulübü ve Doubleday Books for Young Readers'ta çalıştı. 1980'de tam zamanlı serbest çocuk yazarı oldu. İlk çocuk kitabı Cockroaches (1971) bilimsel merakının ilk işaretiydi; toplamda 250'den fazla kitap yazdı.
"Magic School Bus" serisi 1985-1986 arasında başladı; ilk kitap The Magic School Bus at the Waterworks idi. Cole ve Degen, ilk on kitabın her birinde bir yılı aşkın süre çalıştı. Cole'un yaklaşımı, bilimsel doğruluğu hikâyenin eğlencesinden ayırmamaktı. Serinin 93 milyondan fazla sattığı bildirilir.
Kitaptaki bilim
Kitap 1990'da yazıldı; yazıldığı dönemin bilgisini yansıtır. Bugün bildiklerimizle karşılaştırınca hangi duraklarda neyin değiştiğini görmek öğreticidir. Genel çerçeve için Güneş Sistemi ve sekiz gezegenin karşılaştırması sayfalarına bakılabilir.
Güneş
NASA'ya göre Güneş, Dünya'dan yaklaşık 100 kat geniştir ve içine yaklaşık 1,3 milyon Dünya sığar. Görünen yüzeyi olan fotosferin sıcaklığı yaklaşık 5.500 °C iken çekirdeğin sıcaklığı yaklaşık 15 milyon °C'dir; bu ısı, çekirdekteki nükleer tepkimelerden gelir. Güneş Dünya'ya yaklaşık 150 milyon km uzaklıktadır ve ışığı Dünya'ya yaklaşık 8 dakika 20 saniyede ulaşır.
Venüs
Venüs, Güneş Sistemi'nin en sıcak gezegenidir: NASA'ya göre yüzey sıcaklığı yaklaşık 467 °C'dir ve atmosfer basıncı Dünya'daki deniz seviyesinin 93 katıdır. Atmosferi çoğunlukla karbondioksittir ve bulutları sülfürik asitten oluşur. Venüs ayrıca ters yönde döner; orada Güneş batıdan doğar. Bir Venüs günü 243 Dünya günü sürer, yılı ise 225 Dünya günüdür; yani gün yıldan uzundur.
Mars
NASA'ya göre Mars'ın yarıçapı 3.390 km'dir, yani Dünya'nın yaklaşık yarısı kadardır. İnce atmosferi çoğunlukla karbondioksit, azot ve argondan oluşur; yüzey sıcaklığı yaklaşık 20 °C ile yaklaşık -153 °C arasında değişir. Olympus Mons, tabanından zirvesine 40 km'den yüksektir. Mars'ın bir günü (sol) 24,6 saat sürer.
Asteroit kuşağı
NASA'ya göre asteroitlerin çoğu Mars ile Jüpiter arasındaki ana kuşakta dolanır ve hepsinin toplam kütlesi Ay'ın kütlesinden azdır. Boyutları Vesta'nın yaklaşık 530 km'lik çapından 10 metreden küçük cisimlere kadar değişir. Toplam kütlenin Ay'dan az olması, kuşağın filmlerdeki gibi sıkışık bir kaya duvarı olmadığını gösterir. Ayrıntı için Asteroit kuşağı sayfasına bakılabilir.
Jüpiter
Jüpiter, NASA'ya göre Dünya'dan yaklaşık 11 kat geniştir ve gaz devi olduğu için gerçek bir yüzeyi yoktur; çoğunlukla dönen gaz ve sıvıdan oluşur. Güneş'ten 5,2 astronomik birim uzaktadır, Güneş çevresindeki turunu yaklaşık 12 Dünya yılında tamamlar ve günü yalnızca 9,9 saattir. Resmî olarak tanınan 115 uydusu vardır; Büyük Kırmızı Leke, Dünya'dan büyük bir fırtınadır ve yüzyıllardır sürüyor.
Plüton: kitabın ve bilimin değişen kısmı
Kitap yazıldığında Plüton dokuzuncu gezegendi. Uluslararası Astronomi Birliği 2006'da Plüton'u cüce gezegen olarak yeniden sınıflandırdı. NASA'nın New Horizons aracı 2015'te Plüton'u ilk kez yakından inceledi; Plüton, Neptün'ün ötesindeki Kuiper Kuşağı'nda dolaşır. Bu bölgeyi Kuiper kuşağı sayfasında anlatıyoruz. Bu yüzden kitabı bugün okurken en büyük fark, Güneş Sistemi'nin dokuz değil sekiz gezegenli olarak anlatılmasıdır.
Hikâyedeki "bilimsel olmayan" kısımlar
Otobüsün roket olması ve sınıfın Güneş'e yaklaşabilmesi kurgudur. Aynı hikâyeden uyarlanan televizyon bölümünde ise bazı yanlış bilgiler tespit edilmiştir: örneğin uzayda kısa süre kask olmadan hayatta kalınabileceği fikri ve Plüton'un neredeyse boşluk olan atmosferinde soğuk algınlığının yayılabileceği iddiası gerçek bilimle uyuşmaz.
Etkisi ve ödülleri
Kitabın kendi adına anılan bir ödül bilgisine rastlamadık; ancak Cole'un kitapları çok sayıda ALA Notable kaydı ve NSTA/CBC bilim kitabı ödülü aldı. 1988'de The New York Times'ta çıkan bir eleştiri seriyi çocuklara bilimi anlatmanın "en taze ve en eğlenceli yolu" olarak nitelemiştir. Entertainment Weekly'den Michele Landsberg bu kitap için eğlencenin karşı konulamaz, bilginin ise yeterince zengin olduğunu yazmıştır.
Serinin etkisi yayıncılıkla sınırlı kalmadı: araştırmalar, serinin kurgusal öğelerinin çocuklara temel bilimsel kavramları daha karmaşık terim ve görsellerle tanışmadan önce kavratmaya yardımcı olduğunu belirtir. Güneş Sistemi'ni yetişkin okura anlatan kitaplar için sitemizdeki Wonders of the Solar System özetine ve 50 Years of Solar System Exploration kitabının tanıtımına bakılabilir.
Uyarlamaları
Seri, 10 Eylül 1994'ten 6 Aralık 1997'ye PBS'te yayımlanan animasyon dizisine uyarlandı; PBS'in tam animasyonlu ilk dizisi olan yapım dört sezon ve 52 bölümden oluştu. Bayan Frizzle'ı Lily Tomlin seslendirdi; Tomlin 1995'te Daytime Emmy Ödülü'nde "Animasyon Programında Üstün Performans" ödülünü kazandı, tema şarkısını Little Richard söyledi. Bu kitap da 1994'te yayımlanan bir televizyon bölümüne uyarlandı. Microsoft, aynı yıl (22 Eylül 1994) The Magic School Bus Explores the Solar System adlı bir bilgisayar oyunu çıkardı. Seri 2017'de Netflix'te, Kate McKinnon'ın da kadrosunda yer aldığı The Magic School Bus Rides Again ile yeniden başladı.
Uzay temalı çocuk animasyonlarına bakmak isteyenler için uzay çizgi filmleri rehberi ve Güneş Sisteminin Harikaları belgeseli iyi tamamlayıcıdır.
Kimlere uygun, nereden başlanır?
Kitap, okumayı yeni öğrenen ya da gezegenlere yeni ilgi duyan ilkokul çağındaki çocuklar için yazılmıştır; yetişkinler için de hızlı ve sevimli bir Güneş Sistemi turudur. Serinin bütünlüğü gereği bu kitaptan başlamak sorun değildir; kitaplar bağımsız maceralardır. Okurken iki şeyi akılda tutmak yararlıdır: Plüton artık cüce gezegendir ve rakamlar 1990'ın bilgisini yansıtır. Bu iki noktayı çocukla birlikte güncellemek, kitabı "bilim durağan değil, değişir" dersine çevirir.
Kitabın çizerini tanımak için Bruce Degen sayfasına bakabilirsiniz.
- İlk yayın: 18 Ekim 1990, Scholastic
- Sayfa: 40
- Seri sırası: Magic School Bus serisinin dördüncü kitabı
- Yan ürün: 1994 TV bölümü ve Microsoft bilgisayar oyunu


























