Astronomi

Astronomi, gök cisimlerini ve evrende gerçekleşen olguları inceleyen doğa bilimidir. Gezegenler, uydular, yıldızlar, bulutsular, galaksiler, kuyruklu yıldızlar ve asteroitler kadar süpernova patlamaları, pulsarlar ve kozmik mikrodalga arka plan ışıması da ilgi alanına girer. Kısacası Dünya atmosferinin dışından gelen her şey astronominin konusudur.

Nasıl işler?

Astronomun elindeki en önemli malzeme, gökten gelen ışıktır. Bir cisme gidip örnek almak çoğu zaman imkânsız olduğu için bilgi, ışığın ne kadar parlak olduğundan, hangi renklerden oluştuğundan ve zamanla nasıl değiştiğinden çıkarılır. Işığı renklerine ayıran tayf ölçümü, bir yıldızın sıcaklığını, hangi elementlerden yapıldığını ve bize yaklaşıp uzaklaştığını gösterir.

Görünür ışık tablonun yalnızca bir parçasıdır. Radyo astronomisi yaklaşık 1 milimetre ile 15 metre arasındaki uzun dalgaları kullanır; görünmez hidrojen gazı bile 21 santimetrelik çizgisiyle bu yolla izlenebilir. Kızılötesi, morötesi, X ışını ve gama ışını gözlemleri ise başka sıcaklıklardaki ve başka süreçlerdeki maddeyi ortaya çıkarır. Atmosfer bu dalgaların bir kısmını yuttuğu için bazı teleskoplar uzaya gönderilir.

Gözlem tek başına yetmez. Kuramsal astronomlar, fizik yasalarını kullanarak bilgisayar modelleri kurar ve gözlemle karşılaştırılabilecek öngörüler üretir. Gezegen yörüngelerini hesaplayan gök mekaniği, yıldızların içini anlatan modeller ve evrenin bütününü ele alan kozmoloji bu kuramsal tarafın örnekleridir.

Örnekler

Babilliler ay tutulmalarının 223 kavuşum ayında bir yinelendiğini, yani saros döngüsünü fark etmişti. Bugün aynı türden bir düzenlilik arayışı, ötegezegenlerin yıldızlarının önünden geçerken yarattığı küçük ışık düşüşlerini saymakta sürüyor. Astronomi, amatörlerin de gerçek katkı yaptığı ender bilimlerdendir: yeni kuyruklu yıldızların bulunmasında ve ani parlamaların izlenmesinde amatör gözlemcilerin payı büyüktür.

Tarihçe

Astronomi en eski doğa bilimlerinden biridir. Mısırlılar, Babilliler, Yunanlar, Hintliler, Çinliler ve Mayalar göğü düzenli olarak gözlemledi; takvim yapmak ve yön bulmak bu gözlemlerin başlıca amacıydı. MÖ 3. yüzyılda Sisamlı Aristarkus, Dünya ve gezegenlerin Güneş çevresinde döndüğü bir model önerdi. MÖ 2. yüzyılda Hipparkus 1.020 yıldızlık bir katalog hazırladı ve ekinoks noktalarının yıldızlara göre yavaşça kaydığını fark etti. Batlamyus'un Almagest adıyla bilinen eseri bin yılı aşkın süre temel başvuru kaynağı oldu.

Orta Çağ İslam dünyasında gözlemevleri kuruldu; Abdurrahman es-Sufi 964'te Andromeda Galaksisi'ni Sabit Yıldızlar Kitabı'nda tarif etti. Teleskobun 1608 dolaylarında icadından sonra Galileo 1610'a kadar Venüs'ün evrelerini gördü ve Samanyolu'nun sayısız yıldızdan oluştuğunu buldu. Kepler gezegenlerin elips yörüngelerini, Newton da bunların ardındaki kütleçekim yasasını ortaya koydu. William Herschel 1781'de Uranüs'ü keşfetti. 1814-15'te Fraunhofer Güneş tayfında yüzlerce karanlık çizgi saydı; 1859'da Kirchhoff bu çizgileri farklı elementlere bağladı ve astrofizik doğdu. 1920'lerde Edwin Hubble, sarmal bulutsuların aslında başka galaksiler olduğunu gösterdi ve 1929'da galaksilerin uzaklıklarıyla orantılı hızla bizden uzaklaştığını yayımladı.

Sözcüğün kökeni de bu uzun geçmişi yansıtır: Yunanca "yıldız" anlamına gelen astron ile "yasa, kural" anlamına gelen nomos birleşerek "yıldızların yasası" anlamını verir. 1006'da gökyüzünde beliren ve son bin yılın en parlak yıldız olayı olan süpernova, Mısırlı gökbilimci Ali ibn Rıdvan ve Çinli astronomlar tarafından kaydedildi. 1838'de Friedrich Bessel bir yıldızın ıraklık açısını ölçmeyi başardı; 1912'de Henrietta Leavitt'in değişen yıldızlarla ilgili buluşu, galaksilerin uzaklığını ölçmenin yolunu açtı.

Astronomi ile astroloji aynı kökten gelir, ama yolları ayrılmıştır: astronomi fiziğe dayanır ve öngörülerini sınar; astroloji ise gök cisimlerinin insan yaşamını etkilediği inancına dayanır.

İlgili terimler

• Astrofizik
• Kozmoloji
• Gözlemevi
• Teleskop
• Astroloji
• Amatör astronomi