Aşırı dev yıldız
Aşırı dev yıldız, çok kütleli ve evrimleşmiş, binlerce ila milyonlarca Güneş parlaklığına ulaşan yıldızdır; Betelgeuse, Rigel ve Antares bu sınıftandır ve süpernova olarak ölürler.
- İngilizce karşılığı
- Supergiant star
- İlgili alan
- Astrofizik
Aşırı dev yıldız (İngilizce supergiant), en kütleli ve en parlak yıldızlar arasında yer alan, evrimleşmiş ve atmosferi dev boyutlara şişmiş yıldızdır. Hertzsprung–Russell diyagramının üzerinde en üst bölgede bulunurlar. Terimin tek bir kesin tanımı yoktur; genelde ana koldan ayrılmış, çok kütleli yıldızlar için kullanılır. Betelgeuse, Rigel ve Antares gibi gökyüzünün göz alıcı yıldızlarının birçoğu bu sınıftandır.
Nasıl sınıflandırılır?
Yıldızları ışınım gücüne göre sınıflayan MK sisteminde aşırı devler Ia (çok parlak), Iab (ara) ve Ib (standart) sınıflarına ayrılır; Ia+ ya da 0 ise hiper devler içindir. Aşırı devlerin yüzey kütleçekimi, aynı sıcaklıktaki ana kol yıldızlarına göre çok düşüktür. Bu yıldızlar yüzey sıcaklığına, yani renge göre üçe ayrılır:
- Mavi aşırı devler (O-A tayf türleri): 7.500 K üstünde.
- Sarı aşırı devler (F-G): yaklaşık 4.800-7.500 K.
- Kırmızı aşırı devler (K-M): 4.800 K altında.
Tipik değerler geniş aralıklara yayılır: kütle yaklaşık 8-12 Güneş kütlesinden başlayıp yukarı doğru uzanır; yarıçap genelde 30-500 Güneş yarıçapı arasındadır ve bazen 1000'i aşar; ışınım gücü Güneş'in yaklaşık 1000 katından bir milyon katının üzerine çıkar; yüzey sıcaklığı 3.400 K'den 20.000 K'nin üzerine uzanır.
Nasıl doğar, nasıl ölür?
Kütlesi 8-10 Güneş kütlesinin üzerinde olan bir yıldız, çekirdeğindeki hidrojeni bitirince şişer ve aşırı dev olur. Sonrasında art arda daha ağır elementleri nükleer füzyonla ile yakar ve çekirdeği demire kadar ilerler. Demir yakıt olmadığı için çekirdek çöker ve yıldız bir Tip II süpernova olarak patlar. Bu yıldızlar beyaz cüce olacak kadar kütle yitiremez; geride bir nötron yıldızı ya da kara delik kalır. Yaklaşık 40 Güneş kütlesinin üzerindeki yıldızlar ise kırmızı aşırı deve dönüşecek kadar şişemeden mavi aşırı dev evresinde çöker. Kırmızı aşırı devler en çok yaklaşık 25 milyon yıl yaşayabilir; bu süre Güneş'in milyarlarca yıllık ömrüyle karşılaştırıldığında çok kısadır. Çok evrimleşmiş aşırı devler ayrıca kararsızdır ve hızlı kütle kaybı yaşar.
Böyle bir ölümün izi gökyüzünde görülebilir: Cassiopeia A, hidrojen zarfını büyük ölçüde yitirmiş bir kırmızı aşırı devin patlamasından kalan Tip IIb kalıntısıdır.

Örnekler
- Rigel (Orion): B8 Ia tayf türünde mavi aşırı devdir. Mesafesi yaklaşık 848 ışık yılı olarak verilir (başka yöntemlerle 863-1010 arası da önerilmiştir). Kütlesi yaklaşık 21 Güneş kütlesi, yarıçapı yaklaşık 74 Güneş yarıçapı, yüzey sıcaklığı yaklaşık 12.100 K ve yaşı yaklaşık 8 milyon yıldır. Işınım gücü mesafe varsayımına bağlı olarak Güneş'in 61.515 ile 363.000 katı arasında tahmin edilir. Düzensiz titreşimler gösteren bir Alfa Cygni değişeni ve çok yıldızlı bir sistemin üyesidir.
- Betelgeuse (Orion): M1-M2 Ia-ab türünde kırmızı aşırı devdir. Yüzey sıcaklığı yaklaşık 3.779 K, yarıçapı yaklaşık 640-764 Güneş yarıçapı, yaşı yaklaşık 14 milyon yıldır. Mesafe tahminleri değişir: 2020 çalışması yaklaşık 548 ışık yılı verirken eski Hipparcos ölçümleri yaklaşık 427 ışık yılıydı. Ana değişkenlik periyodu yaklaşık 400 gündür. 2019-2020'de Betelgeuse eşi görülmemiş bir sönme yaşadı; bunun büyük olasılıkla uzaya fırlayan sıcak maddenin soğuyup toz bulutlarına dönüşerek yıldız ışığını perdelemesinden kaynaklandığı düşünülür. Yaklaşık 100.000 yıl içinde süpernova olarak patlaması beklenir.
- Antares (Akrep): M1.5 Iab-Ib türünde kırmızı aşırı devdir. Yaklaşık 550 ışık yılı uzaktadır, parlaklığı +0,6 ile +1,6 kadir arasında düzensizce değişir. Yarıçapı yaklaşık 680 Güneş yarıçapı, yüzey sıcaklığı yaklaşık 3.660 K, kütlesi modele göre 13-16 Güneş kütlesidir. Adı Yunancada "Ares'in (Mars'ın) rakibi" anlamına gelir. 529 astronomik birim uzaktaki mavi-beyaz eşi (Antares B) bir ana kol yıldızıdır. Yaklaşık 1,0-1,4 milyon yıl içinde süpernova olarak patlaması beklenir.
- SN 1987A'nın öncülü: Büyük Macellan Bulutu'nda 1987'de patlayan Sanduleak −69 202 bir mavi aşırı devdi; bu, mavi aşırı devlerin de süpernova olabileceğini gösterdiği için şaşırtıcı bir keşifti.


Verileri göster
| Rigel (mavi) | 12100 |
|---|---|
| Betelgeuse (kırmızı) | 3779 |
| Antares (kırmızı) | 3660 |
Kırmızı dev ile karışmasın
Kırmızı aşırı dev ve kırmızı dev, ikisi de soğuk, kırmızımsı ve şişmiş yıldızlardır; ama aynı şey değildir. Fark boyuttan çok kütle ve kaderdedir.
- Kütle: Kırmızı devler kabaca 0,3-8 Güneş kütlesi arasındaki yıldızlardan türer. Kırmızı aşırı devlerin kütlesi yaklaşık 10-30 ya da 40 Güneş kütlesidir.
- Işınım gücü ve boyut: Kırmızı dev kolundaki yıldızlar Güneş'in en çok yaklaşık 3000 katı parlaklığa ve yaklaşık 200 yarıçapa ulaşır; kırmızı aşırı devler ise onbinlerce, yüzbinlerce kat parlar ve yüzlerce, bazen binden fazla Güneş yarıçapına şişer. Yani boyut tek başına yeterli ayırt edici değildir: büyük bir kırmızı dev ile küçük bir aşırı dev yarıçap olarak örtüşebilir.
- Süre: Güneş kütleli bir yıldızın kırmızı dev evresi yaklaşık bir milyar yıl sürer; kırmızı aşırı dev ise en fazla yaklaşık 25 milyon yıllıktır.
- Son: Kırmızı dev dış katmanlarını atarak bir gezegenimsi bulutsu oluşturur ve geriye beyaz cüce kalır. Kırmızı aşırı dev ise çekirdek çöküşüyle patlar. Güneş bir aşırı dev değil, kırmızı dev olacaktır; yarıçapı bugünkünün 200 katını geçecek ve Merkür ile Venüs'ü yutacaktır.
Diğer sık karıştırılanlar
- En büyük ile en kütleli: Kırmızı aşırı devler hacim bakımından en büyük yıldızlardır, ama en kütleli ya da en parlak olan onlar değildir.
- Aşırı dev ile hiper dev: Hiper devler Ia+ ya da 0 sınıfındaki en uç aşırı devlerdir; Mu Cephei (Garnet Yıldızı) kırmızı hiper dev, Rho Cassiopeiae ise sarı hiper dev olarak sınıflanır.
- Aşırı dev ile patlamış yıldız: Betelgeuse ve Antares henüz patlamadı; beklenen süpernovaları insan ömrüne göre çok uzaktadır (Betelgeuse için yaklaşık 100.000 yıl, Antares için 1,0-1,4 milyon yıl içinde).

















