Eliptik galaksi

Eliptik galaksi, belirgin bir disk ve sarmal kolu olmayan, küreden yumurtaya uzanan biçimde, çoğunlukla yaşlı ve kırmızımsı yıldızlardan oluşan galaksidir. Bu galaksilerde çok az gaz ve toz bulunur ve yeni yıldız neredeyse hiç doğmaz.

Nasıl oluşur?

Eliptik galaksiler büyük ölçüde galaksi birleşmeleriyle oluşur. İki sarmal galaksi çarptığında yıldızların yörüngeleri karışır, disk yapısı bozulur ve sistem küre biçimli, düzensiz yörüngeli yıldızlardan oluşan bir topluluğa dönüşür. Çarpışma sırasında gazın çoğu merkeze akarak kısa sürede büyük bir yıldız patlamasına yol açar, ya da merkezi kara delik tarafından ısıtılıp dışarı üflenir. Geriye kalan gaz az olduğundan yıldız oluşumu durur ve galaksi giderek yaşlanır; yıldızlarının çoğu on milyar yıldan yaşlıdır.

Edwin Hubble eliptik galaksileri görünen yassılıklarına göre E0 (yuvarlak) ile E7 (en yassı) arasında numaralandırdı. Burada sayı, 10 çarpı (1 eksi küçük eksenin büyük eksene oranı) olarak hesaplanır. Ancak bu yalnızca bizim bakış açımızdan görünen şekildir; üç boyutlu gerçek biçim farklı olabilir. Yıldızlar sarmal galaksilerdeki gibi düzgün bir diskte dönmez; her biri farklı yönlerde, rastgele yörüngelerde hareket eder.

Eliptik galaksilerin boyutları çok değişkendir. Dev eliptik galaksiler yüz milyarlardan trilyonlarca yıldıza kadar yıldız içerebilir ve galaksi kümelerinin merkezinde bulunur. Cüce eliptikler ise çok daha az yıldız taşır ve sönüktür.

Örnekler

Başak (Virgo) kümesinin merkezindeki M87, yaklaşık 53 milyon ışık yılı uzaktaki dev bir eliptik galaksidir. Çevresinde binlerce küresel küme dolanır ve merkezinde Olay Ufku Teleskobu'nun 2019'da görüntülediği, yaklaşık 6,5 milyar Güneş kütleli kara delik bulunur. Bu delik, galaksinin dışına binlerce ışık yılı uzanan bir jet fışkırtır. M32, Andromeda'nın yakınındaki küçük bir eliptik uydudur ve yoğun bir merkeze sahiptir. Dev eliptik galaksilerin en büyük türü olan cD galaksileri, kümelerin kalbinde etraflarındaki küçük galaksileri yutarak büyümüştür.

Tarihçe

Hubble, 1926'da başlattığı sınıflandırmayı 1936'da "çatal" diyagramı olarak sunarken eliptikleri sol tarafa yerleştirdi ve bunların sarmallara dönüşen genç galaksiler olduğunu düşündü. Bu yüzden eliptiklere "erken tür", sarmallara "geç tür" denir; ancak bugün biliyoruz ki durum tam tersidir. Sarmal galaksiler birleşerek eliptiklere dönüşebilir.

Neden önemli?

Eliptik galaksiler, evrendeki yıldız kütlesinin önemli bir bölümünü barındırır. Yıldızlarının yaşı ve bileşimi, galaksilerin ne zaman ve nasıl oluştuğuna dair ipucu verir. Merkezlerindeki süper kütleli kara deliğin kütlesi galaksinin kütlesiyle ilişkilidir, bu da kara deliklerle galaksilerin birlikte büyüdüğünü gösterir. Samanyolu ve Andromeda'nın birleşmesinden de ilerde bir eliptik galaksi çıkabilir.

Eliptik galaksilerin sıcak gaz atmosferi X ışınında parlar. Bu gaz, galaksinin yıldızlarından fışkıran madde ve çevre gazının sıkışmasıyla oluşur ve milyonlarca derece sıcaklığa sahiptir. Normalde gaz soğuyup yeni yıldızlara dönüşmelidir; ama merkezdeki kara deliğin jetleri bu gazı sürekli ısıtarak soğumasını önler. Gökbilimciler bu olguya "soğutma akışı sorunu" der. Eliptiklerin kızıl rengi ve yıldız oluşumunun durması bu nedenle çoğu zaman kara delik geri beslemesine bağlanır. Chandra X ışını gözlemevi, jetlerin gazda oyuklar oyduğunu doğrudan göstermiştir.

İlgili terimler

• Galaksi
• Sarmal galaksi
• Galaksi birleşmesi
• Süper kütleli kara delik
• Galaksi kümesi