Bortle ölçeği
Bortle ölçeği, bir gözlem yerinin gece gökyüzünün karanlığını 1 (en karanlık) ile 9 (şehir içi) arasında dokuz basamakta anlatan ve 2001'de yayımlanan sınıflandırmadır.
- İngilizce karşılığı
- Bortle scale
- İlgili alan
- Gözlem
Bortle ölçeği (İngilizce Bortle scale), bir gözlem yerinin gece gökyüzünün ne kadar karanlık olduğunu dokuz basamakta anlatan sınıflandırmadır. Amatör astronom John E. Bortle ölçeği, gözlem yerlerinin karanlığını değerlendirip karşılaştırmak için geliştirdi ve Sky & Telescope dergisinin Şubat 2001 sayısında yayımladı. Ölçekte 1 en karanlık, 9 en aydınlık gökyüzüdür; yani sayı büyüdükçe gök kötüleşir. Amatör astronomlar gözlem yeri seçerken, ışık kirliliğinin ne durumda olduğunu tek bir sayıyla konuşabilmek için bu ölçeği kullanır.
Nasıl ölçülür?
Bortle ölçeği temelde gözlemlenebilir ölçütlere dayanır. Her sınıf için hangi sönük yıldızın çıplak gözle seçilebildiği, Samanyolu'nın ne kadar belirgin göründüğü, burç ışığının (zodyak ışığının) fark edilip edilmediği ve ufukta ışık kubbelerinin bulunup bulunmadığı gibi özellikler anlatılır. Bunlardan biri, çıplak gözle görülebilen en sönük yıldızın kadir değeridir (kısaca NELM). Başka bir ölçüt de M33 (Üçgen Gökadası) gibi sönük, yayvan cisimlerin görülüp görülmemesidir.
Ölçek sayısal değerlerle de eşleştirilir. Gökyüzü kalitesi ölçerler (SQM) gökyüzünün parlaklığını yay saniyekare başına kadir cinsinden verir; bu değerde büyük sayı karanlık gök demektir. Aşağıdaki tabloda her sınıf için yaygın olarak verilen karşılıklar yer alır.
| Sınıf | Adı | Görülebilen en sönük yıldız (kadir) | SQM (kadir/yay saniye²) | Belirgin özellik |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Mükemmel karanlık gökyüzü | 7,6-8,0 | 21,76-22,0 | Burç ışığı görünür, Samanyolu gölge düşürür, M33 çıplak gözle seçilir |
| 2 | Tipik gerçek karanlık yer | 7,1-7,5 | 21,6-21,75 | Burç ışığı alacakaranlıkta gölge düşürür; M33 rahatça görünür |
| 3 | Kırsal gökyüzü | 6,6-7,0 | 21,3-21,6 | Burç ışığı etkileyici; ufukta biraz ışık kirliliği; M33 yan bakışla görünür |
| 4 | Parlak kırsal gökyüzü | 6,3-6,5 | 20,8-21,3 | Burç ışığı görünür ama sınırlı; birkaç yönde ışık kubbesi |
| 5 | Banliyö gökyüzü | 5,6-6,0 | 19,25-20,3 | Burç ışığından yalnız ipucu; Samanyolu tepede silik |
| 6 | Parlak banliyö gökyüzü | 5,1-5,5 | 18,5-19,25 | Burç ışığı görünmez; ufuktan 35 dereceye kadar gökyüzü gri-beyaz |
| 7 | Banliyö/şehir geçişi | 4,6-5,0 | 18,0-18,5 | Bütün gökyüzü açık gri; Samanyolu neredeyse görünmez |
| 8 | Şehir gökyüzü | 4,1-4,5 | 18,0'in altı | Gökyüzü gri ya da turuncu; takımyıldız şekilleri seçilemeyebilir |
| 9 | Şehir içi gökyüzü | 4,0 ve altı | - | Yalnız Ay, gezegenler ve en parlak gök cisimleri görünür |
Örnekler
Yukarıdaki görsel, ESO'nun Şili'deki Paranal Gözlemevi'nde çekilmiş bir fotoğrafın değiştirilmesiyle hazırlandı ve Bortle sınıflarını yan yana gösterir. Sınıf 1'e yakın bir gökyüzünde Samanyolu çok belirgindir; sınıf arttıkça önce ince ayrıntılar, sonra Samanyolu'nun kendisi silinir.
Sayfanın kapağındaki fotoğraf fotoğrafçısının kendi değerlendirmesini taşır: ABD'nin Arizona eyaletindeki Eagletail Mountains Wilderness'ta çekilen kare, fotoğrafçısının deyişiyle "gördüğü en karanlık gökyüzü, herhalde sınıf 2" ve kameranın atmosferdeki doğal mor hava ışımasını (airglow) bile yakaladığı bir gök. Bu sınıf etiketi fotoğrafçının kendi tahminidir; ölçek gözleme ve yoruma dayandığı için keskin sınırlar çizmez.
Karanlık gökyüzünün ölçütlerinden biri olan burç ışığı, gezegenler arası tozun saçtığı Güneş ışığından doğan sönük bir parıltıdır; orta enlemlerde akşam alacakaranlığından sonra batıda ya da şafaktan önce doğuda, ufka yakın ve ekliptiğin eğimiyle yükselen bir sütun biçiminde görülür. Aşağıdaki NASA fotoğrafında bu sütun seçilebiliyor.
Verileri göster
| Sınıf 1 | 7.6 |
|---|---|
| Sınıf 2 | 7.1 |
| Sınıf 3 | 6.6 |
| Sınıf 4 | 6.3 |
| Sınıf 5 | 5.6 |
| Sınıf 6 | 5.1 |
| Sınıf 7 | 4.6 |
| Sınıf 8 | 4.1 |
Sınırlamalar
Bortle ölçeği bir gözlemcinin değerlendirmesine dayanır; bu yüzden aynı gökyüzüne iki kişi farklı sınıf verebilir. Bir 2014 çalışması, Bortle'ün özellikle M33 gibi yayvan cisimlerin görünürlüğünü sıradan bir gözlemci için olduğundan fazla gösterdiğini ileri sürdü. Bu çalışmaya göre 7,1'in üzerindeki bir en sönük yıldız kadiri ciddi bir gözlem başarısına işaret eder; çoğu gözlemci için 6,0-6,5 aralığı daha gerçekçidir.
Sık karıştırılanlar
- Büyük sayı, karanlık gök değildir: Bortle'de 1 en karanlık, 9 en aydınlık gökyüzüdür. Kadir ve SQM değerlerinde ise karanlık gök büyük sayıyla anlatılır; ters çalışan iki ölçek yan yana kullanıldığında karışıklık olur.
- Bortle sınıfı ile ışık kirliliği aynı şey değildir: Işık kirliliği gökyüzünü aydınlatan yapay ışığın kendisidir; Bortle ölçeği ise bunun gözlemciye etkisini sınıflandırır.
- Bir yerin sınıfı sabit değildir: Kentler büyüdükçe ya da aydınlatma değiştikçe sınıf kötüleşebilir; bulutlar, pus ve Ay'ın parlaklığı da o geceki görünümü etkiler.
- Bortle ile görünür kadir aynı değildir: Kadir, tek bir gök cisminin parlaklığıdır; Bortle ise bir yerin gökyüzünü tümüyle tarif eder.
