Ekinoks

Ekinoks, Güneş'in gök ekvatorunu geçtiği ve yeryüzünün hemen her yerinde gece ile gündüzün yaklaşık eşit uzunlukta olduğu, yılda iki kez yaşanan andır. Bu anlar 20-21 Mart ile 22-23 Eylül civarındadır.

Nasıl işler?

Dünya'nın dönme ekseni yörünge düzlemine göre yaklaşık 23,4 derece eğiktir. Dünya Güneş çevresinde dönerken eksen aynı yöne baktığı için Güneş yıl boyunca gökyüzünde kuzeye ve güneye kayıyormuş gibi görünür. Bu görünür yolun adı ekliptiktir. Ekliptik, gök ekvatorunu yılda iki noktada keser; Güneş bu noktalardan birinden geçerken ekinoks olur.

Ekinoks anında Güneş'in ışınları ekvator üzerinde dik gelir. Kutupların ikisi de aynı anda gün ışığına yarı yarıya ulaşır. Güneş tam doğudan doğar ve tam batıdan batar. Gündüz ile gecenin tam olarak eşit olmaması ise iki nedenden kaynaklanır: Güneş'in ışığını kıran atmosfer, Güneş'i ufuktan henüz doğmadan gösterir ve gündoğumu ile günbatımı Güneş diskinin üst kenarına göre tanımlanır. Bu nedenle gündüz birkaç dakika daha uzun olur.

Mart ekinoksunda Güneş gök ekvatorunu güneyden kuzeye geçer ve kuzey yarım kürede ilkbahar başlar. Eylül ekinoksunda ters yönde geçer ve sonbahar başlar. Güney yarım kürede mevsimler tersidir.

Mevsimlerin süreleri eşit değildir. Dünya'nın yörüngesi hafif eliptik olduğundan kuzey yarım küre için ilkbahar ve yaz birlikte yaklaşık 186 gün, sonbahar ve kış yaklaşık 179 gün sürer.

Örnekler

Ekvatorda ekinoks günü öğle vakti Güneş tam tepededir (zenit). Türkiye'de Güneş'in öğle yüksekliği ekinoksta enleme göre 48-54 derece arasındadır. Mart ekinoksu Nevruz ile aynı güne denk gelir; Orta Asya ve Anadolu'da bahar bayramı olarak kutlanır. Gregoryen takvimi de Paskalya hesabı bakımından ekinoksun 21 Mart civarında kalması esasına göre düzenlenmiştir.

Tarihçe

Antik Yunan gökbilimcisi Hipparkhos, MÖ 2. yüzyılda ekinoks noktalarının yıldızlara göre yavaşça kaydığını fark etti. Buna ekinoksların presesyonu denir. Dünya'nın ekseni yavaşça bir topaç gibi sallandığı için ekinoks noktası yaklaşık 26 bin yılda gökyüzünde bir tam tur atar; yılda yaklaşık 50 yay saniyesi kayar. Bu yüzden bin yıllar önce Koç takımyıldızında olan Mart ekinoksu bugün Balık takımyıldızındadır.

Neden önemli?

Mart ekinoksu gök koordinatlarında sağ açıklığın sıfır noktası olarak kabul edilir. Gökyüzündeki her nesnenin konumu bu noktadan ölçülür. Ekinoks ayrıca takvimlerin ve mevsimlerin başlangıcını belirler. Tarımsal planlar, dinî bayramlar ve eski tapınakların hizalamaları sıklıkla ekinoksa dayanır.

Bilmeye değer ayrıntılar

Ekinoks günü yumurtayı dik durdurmak gibi ünlü söylentilerin bilimsel temeli yoktur; yumurta yılın her günü dengelenebilir. Gerçek etkiler başkadır. Ekinokslar sırasında Dünya'nın manyetik alanı Güneş rüzgârıyla daha verimli etkileştiği için jeomanyetik fırtınaların ve kutup ışıklarının ekinoks dönemlerinde biraz daha sık görüldüğü bilinir; buna Russell–McPherron etkisi denir. Ekinoks, bu nedenle güneş saatlerini ve eski gözlemevlerini ayarlamak için de kullanılmıştır. Ekinoks günlerinde Güneş tam doğudan doğduğu için, doğu-batı doğrultusu bir pusulaya gerek kalmadan bulunabilir; eski yapılar ve kutsal mekânlar bu yüzden sıklıkla ekinoksa göre yönlendirilmiştir.

İlgili terimler

• Gündönümü
• Ekliptik
• Sağ açıklık ve dik açıklık
• Presesyon
• Zenit