Sovyet Uzay Programı
SSCB'nin Sputnik 1'den Mir'e uzanan programı: ilk uydu, ilk insan, ilk uzay istasyonu ve kaybedilen Ay yarışı.
- Ajans / kurum
- SSCB (OKB-1 ve diğer tasarım büroları)
- Fırlatma tarihi
- 4 Ekim 1957
- Durum
- Tamamlandı
- Hedef
- Alçak Dünya yörüngesi, Ay, Venüs, Mars
Verileri göster
| Dönem | 1950'lerin başı - 1991 |
|---|---|
| İlk uydu | Sputnik 1, 4 Ekim 1957 |
| İlk insan | Yuri Gagarin, Vostok 1, 12 Nisan 1961 |
| İlk uzay yürüyüşü | Aleksey Leonov, Voskhod 2, 18 Mart 1965 |
| İlk uzay istasyonu | Salyut 1, 19 Nisan 1971 |
| Venera serisi | 18 araç, 10 yüzey inişi |
| Ay'dan getirilen örnek | 301 g (Luna 16, 20, 24) |
| N1 denemeleri | 4 uçuş, 4 başarısızlık |
| Mir | 19 Şubat 1986 - 23 Mart 2001 |
| Son insanlı uçuş | Soyuz TM-13, 2 Ekim 1991 |
Amaç ve örgütlenme
Sovyet uzay programı, Sovyetler Birliği'nin (SSCB) 1950'lerin başından 1991'deki dağılmasına kadar yürüttüğü roket, uydu, uzay aracı ve insanlı uçuş çalışmalarının genel adıdır. NASA gibi tek bir sivil kurumun çatısı altında değil, birbiriyle yarışan tasarım büroları üzerinden yürüdü. Sergey Korolyov'un başındaki OKB-1 programın çekirdeğini oluşturdu; Mihail Yangel, Vladimir Çelomey ve başkalarının büroları ayrı roket ve araç projeleri geliştirdi. Yani yapı, koordinasyondan çok rekabete dayanıyordu.
Programın kökeni askerîdir. Savaş sonrasında Sovyetler, Alman roket uzmanlarının bir bölümünü ülkeye götürdü (1946'daki "Osoaviahim Operasyonu" ile 302 kişi) ve 1948'de R-1 füzesinin ilk başarılı denemelerini yaptı. Uzay çalışmalarının asıl dayanağı ise dünyanın ilk kıtalararası balistik füzesi sayılan R-7 oldu. Korolyov'un tasarladığı bu füze 1957'nin Ağustos'unda (21 Ağustos) Kamçatka'ya kadar yaklaşık 6.000 kilometrelik ilk başarılı uçuşunu yaptı. Yaklaşık 37 metre boyundaki ve 280 ton ağırlığındaki R-7, ortada bir gövde ve çevresinde dört yan güçlendiriciden oluşan kendine özgü bir düzene sahipti.
Korolyov'un 14 Ocak 1966'daki ölümü programın dönüm noktasıdır. Onun yerine OKB-1'in başına geçen Vasili Mişin, N1 projesini sürdürdü; Mayıs 1974'te Valentin Gluşko Mişin'in yerine geçti ve N1'i iptal etti.
Araçlar ve roketler
Programın omurgası R-7'nin türevleriydi. Sputnik, Vostok ve Soyuz taşıyıcıları aynı soydan gelir; bu ailenin torunları toplamda 1.840'tan fazla kez fırlatıldı ve bugün hâlâ uçuyor. İnsanlı araçlar sırasıyla şunlardı:
- Vostok: Tek kişilik küresel kapsül; fırlatma kütlesi yaklaşık 4.725 kg, çapı 2,30 m. Altı insanlı uçuş yaptı (ayrıntısı Vostok sayfasında).
- Voskhod: Vostok'un çok kişilik uyarlaması; iki uçuş yaptı.
- Soyuz: Üç bölmeli (yörünge, iniş ve servis modülü) araç. İlk insansız uçuşu 28 Kasım 1966'da, ilk insanlı uçuşu 23 Nisan 1967'de yapıldı. Soyuz'un güncel sürümü Soyuz MS (2016) bugün hâlâ hizmettedir.
- Salyut ve Mir: Uzay istasyonları. Mir'in ayrıntısı Mir sayfasındadır.
- Energia ve Buran: 1980'lerin süper ağır taşıyıcısı ve yeniden kullanılabilir uzay uçağı.
- N1: Ay yolculuğu için yapılan dev roket; 105,3 m boyunda, ilk katında 30 motor, kalkış itkisi 45.780 kN.
Robotik taraf ayrı soyadlarla yürüdü: Ay için Luna ve Zond, Venüs için Venera ve Vega, Mars için Mars serisi.
Takvim: yapılanlar
1957-1961: ilk adımlar
4 Ekim 1957'de R-7'nin uyarlanmış hâli (Sputnik 8K71PS) Baykonur'dan Sputnik 1'i yörüngeye çıkardı. 83,6 kg ağırlığında, 58 cm çapında cilalı bir küreydi; yörüngesi 215 × 939 km, dolanım süresi yaklaşık 96,2 dakikaydı. 20,005 ve 40,002 MHz'de yayın yaptığı için dünyanın her yerinden amatör telsizcilerce dinlendi. Vericisi 26 Ekim'e, yani yaklaşık üç haftaya kadar çalıştı; uydu 4 Ocak 1958'de atmosfere girip yandı ve 1.440 tur atmıştı. Ayrıntısı Sputnik 1 sayfasında. 3 Kasım 1957'de Sputnik 2 ile köpek Laika yörüngeye çıktı.
Ay'a yönelik ilk başarılar peş peşe geldi: Luna 1 Ocak 1959'da Dünya-Ay sisteminden kurtulan ilk araç oldu; Luna 2 14 Eylül 1959'da Ay'a çarptı; Luna 3 7 Ekim 1959'da Ay'ın görünmeyen yüzünün ilk fotoğraflarını gönderdi. 12 Nisan 1961'de Vostok 1 ile Yuri Gagarin, Dünya çevresinde tam tur atan ilk insan oldu. Uçuş yaklaşık 108 dakika sürdü; kapsül 181-327 km'lik bir yörüngede döndü ve Gagarin 7 km yükseklikte kapsülden fırlayarak paraşütle indi.
1963-1967: insanlı uçuşlarda ilkler
16 Haziran 1963'te Vostok 6 ile Valentina Tereşkova uzaya giden ilk kadın oldu. 12 Ekim 1964'te Voskhod 1, Komarov, Feoktistov ve Yegorov'la ilk çok kişilik mürettebatı taşıdı. 18 Mart 1965'te Voskhod 2'de Aleksey Leonov, şişirilebilir bir hava kilidinden çıkarak ilk uzay yürüyüşünü yaptı; uçuş yaklaşık 26 saat sürdü. Voskhod programı, Gemini'nin planlanan işlerin çoğunu tamamlaması ve siyasi önceliklerin değişmesiyle sona erdi.
23 Nisan 1967'de Soyuz 1 düştü ve Vladimir Komarov hayatını kaybetti; bu, uzay uçuşunda aracın içinde yaşanan ilk ölümdü.
Ay'ın robotları ve Venüs
Luna 9, Şubat 1966'da başka bir gök cismine kontrollü iniş yapan ilk araç oldu ve beş siyah-beyaz stereoskopik panorama gönderdi. 14 Eylül 1968'de fırlatılan Zond 5 Ay'ın çevresinden dönüp Dünya'ya geri dönen ilk araçtı; içinde iki Rus kara kaplumbağası ile sinek yumurtaları ve bitki örnekleri vardı, 21 Eylül'de Hint Okyanusu'na indi.
Luna 16, 12 Eylül 1970'te fırlatıldı, 20 Eylül'de Bereket Denizi'ne indi ve yaklaşık 35 cm derinlikten aldığı 101 gramlık örneği 24 Eylül'de Kazakistan'a getirdi. İlk tam otomatik Ay örneği dönüşü buydu. Luna 20 (1972, 30 g) ve Luna 24 (Ağustos 1976, 170 g) ile toplam 301 gram örnek getirildi. 17 Kasım 1970'te inen Lunokhod 1, 322 gün boyunca 10,5 km yol aldı, 20.000'den fazla görüntü ve 206 yüksek çözünürlüklü panorama gönderdi.
Venera serisi 1961-1984 arasında 18 araçla Venüs'e gitti; 13'ü atmosfere girdi, 10'u yüzeye indi. Venera 3 1 Mart 1966'da başka bir gezegene çarpan ilk insan yapımı cisim oldu. Venera 4 (1967) atmosferin ana bileşeninin karbondioksit olduğunu gösterdi. Venera 7, 15 Aralık 1970'te yüzeyden veri ileten ilk araç oldu (yaklaşık 23 dakika). Venera 9, 22 Ekim 1975'te yüzeyin ilk fotoğraflarını gönderdi. 1981'de fırlatılan Venera 13, 1 Mart 1982'de indi; ilk renkli görüntüleri ve ses kaydını getirdi. Yüzey basıncı 75-100 atmosfer, sıcaklık yaklaşık 465 °C olduğu için indiricilerin ömrü 23 dakika ile iki saat arasında kaldı. Venera 15 ve 16 (1983) kuzey yarımküreyi radarla haritaladı. Vega 1 ve 2 ise Aralık 1984'te fırlatıldı; Haziran 1985'te Venüs'e iniş modülleri ve yaklaşık 54 km yükseklikte uçan balonlar bıraktı, ardından Mart 1986'da Halley Kuyruklu Yıldızı'na 8.890 km ve 8.030 km mesafeden yaklaşarak yaklaşık 1.500 görüntü çekti.
Mars'ta Mars 2 (27 Kasım 1971) sert çarpışla, Mars 3 (2 Aralık 1971) ise yumuşak inişle yüzeye ulaştı. Mars 3'ün indiricisi yüzeyden sadece yaklaşık 20 saniye veri iletti ve elde edilen kısmi görüntü ayrıntısız gri bir fon gösterdi; Mars 3 yörünge aracı Ağustos 1972'ye kadar çalıştı.
İstasyonlar ve uzay mekiği
19 Nisan 1971'de Salyut 1 ile dünyanın ilk uzay istasyonu yörüngeye girdi. Haziran 1971'de Soyuz 11 mürettebatı, iniş öncesi vana arızası yüzünden boğularak öldü; bu üç kişi bugüne dek Kármán çizgisinin üstünde ölen tek insanlardır. Salyut 6 (1977) ve Salyut 7 (1982) ile istasyon yaşamı olgunlaştı; Salyut 6, mürettebatın bir istasyonu bir başkasına devrettiği ilk örneği sağladı. Salyut 7'de 237 gün kalış rekoru kırıldı. 1975'teki Soyuz-Apollo Deney Projesi ise iki rakip ülkenin ortak uçuşu oldu.
Mir'in çekirdek modülü 19 Şubat 1986'da (UTC) fırlatıldı. Kvant-1 (1987), Kvant-2 (1989), Kristall (1990), Spektr (1995), Priroda (1996) eklendi; istasyon 23 Mart 2001'de kontrollü biçimde yörüngeden çıkarıldı. Mir'e 12 ayrı ülkeden 105 kozmonot ve astronot gitti; Valeri Polyakov 437 günle tek uçuşta kalış rekorunu tuttu.
15 Mayıs 1987'de Energia roketi ilk uçuşunda Polyus'u taşıdı; 15 Kasım 1988'de ikinci ve son uçuşunda Buran'ı yörüngeye çıkardı. Buran 2 tur atıp 3 saat 25 dakikada, tamamen otomatik biçimde Baykonur'a indi. Bu, onun tek uçuşuydu. Program 30 Haziran 1993'te sonlandırıldı; Buran 12 Mayıs 2002'de Baykonur'daki bir hangarın çatısı çökünce yok oldu (sekiz işçi öldü).
Yarışı kaybeden Ay programı
Sovyetler'in insanlı Ay projesi için geliştirilen N1 dört kez denendi ve dördü de başarısız oldu: 21 Şubat 1969 (motor kapanması), 3 Temmuz 1969 (oksijen pompası patlaması, rampa yıkıldı), Haziran 1971 (kontrolsüz dönüş) ve 23 Kasım 1972 (yakıt hattı yırtılması). Gluşko 1974'te göreve gelince projeyi durdurdu; resmî iptal 1976'dadır. ABD'nin Apollo 11'i 1969'da Ay'a indirdiği için bu yarış zaten kaybedilmişti.
Bilimsel ve teknik önemi
Sovyet programı, uzay çağını açan birçok "ilk"i getirdi: ilk yapay uydu, ilk insan, ilk kadın, ilk uzay yürüyüşü, başka bir cisme ilk iniş, ilk robotik örnek dönüşü, ilk uzay istasyonu, başka bir gezegenin yüzeyinden ilk veri ve ilk renkli görüntü. Venüs araştırmaları özellikle önemlidir: gezegenin yüzeyine ilişkin ilk doğrudan ölçümlerin ve görüntülerin hepsi bu programdan gelir. Uzun süreli yaşam alanları (Salyut ve Mir), bugünkü Uluslararası Uzay İstasyonu'nun deneyimini besledi; Salyut'un tasarım soyundan gelen modüller Mir ve Zvezda olarak sonraki istasyonlarda yaşadı.
Programın zayıf yanları da öğreticidir: bürolar arası rekabet kaynakları dağıttı, N1 dört denemede de başarısız oldu ve Soyuz 1 ile Soyuz 11 kazaları insanlı uçuşun bedelini gösterdi.
Bugüne bıraktığı miras
SSCB'nin son insanlı uçuşu 2 Ekim 1991'de fırlatılan Soyuz TM-13 oldu. Dağılmadan sonra programı Rusya devraldı. Soyuz ailesi, Progress yük aracı, Proton, GLONASS ve Baykonur ile Pleseck üsleri bu mirasın parçasıdır. Space Shuttle'ın 2011'de emekliye ayrılmasından sonra Soyuz, Crew Dragon'ın 2020'deki ilk insanlı uçuşuna kadar Uluslararası Uzay İstasyonu'na insan taşıyan tek araç oldu.
Diğer görevlerTümü →
HipparcosAvrupa Uzay Ajansı (ESA)8 Ağustos 1989 · Yıldızların konum, uzaklık ve hareketlerini ölçmek (astrometri); yüksek eliptik yörünge
Türksat 2A (Eurasiasat 1)Eurasiasat S.A.M. (Türk Telekom ortaklığı), işletme Türksat; üretici Alcatel, fırlatma Arianespace10 Ocak 2001 · Yer eş zamanlı yörünge, 42° Doğu; Ku bantta Avrupa ve Orta Asya'ya TV yayıncılığı ve haberleşme
Türksat 1CTürksat millî haberleşme uydusu programı (üretici Alcatel Alenia Space; fırlatma Arianespace)10 Temmuz 1996 · Yer eş zamanlı yörünge, önce 31° sonra 42° Doğu; Ku bantta TV yayıncılığı ve haberleşme
Türksat 1BTürksat millî haberleşme uydusu programı (üretici Aerospatiale; fırlatma Arianespace)10 Ağustos 1994 · Yer eş zamanlı yörünge, önce 42° sonra 31° Doğu; Ku bantta TV yayıncılığı ve haberleşme
BİLSATTÜBİTAK UZAY (SSTL ile teknoloji transferi)27 Eylül 2003 · Güneş eş zamanlı alçak yörünge (686 km); teknoloji transferi ve yer gözlem
RASATTÜBİTAK UZAY17 Ağustos 2011 · Güneş eş zamanlı alçak yörünge (687 km); yerli uydu teknolojilerinin gösterimi ve 7,5 m çözünürlüklü yer gözlem















