Astronot ve kozmonot

Astronot, bir insanlı uzay uçuşu programı tarafından eğitilen, donatılan ve bir uzay aracında komutan ya da mürettebat üyesi olarak görevlendirilen kişidir. Sözcük Eski Yunanca "yıldız" anlamındaki astron ile "denizci" anlamındaki nautes sözcüklerinden gelir. Rusya'nın ve Sovyetler Birliği'nin uzay yolcularına kozmonot, Çin'inkilere ise gayriresmî olarak taykonot denir.

Nasıl işler?

Terimin anlamı ülkeye ve kuruma göre değişir. Uluslararası Havacılık Federasyonu (FAI), deniz seviyesinden 100 kilometre yükseklikteki Kármán çizgisini aşan uçuşları uzay uçuşu sayar. ABD'de ise NASA, ordu ve Federal Havacılık İdaresi 80 kilometreyi (50 mil) aşanlara astronot kanadı verir. Avrupa Uzay Ajansı, temel astronot eğitimini tamamlayan personeline "ESA astronotu" der.

Kozmonot sözcüğü Rusça "evren, uzay" anlamındaki kosmos'tan gelir. Taykonot ise Çince "uzay" anlamındaki tàikōng sözcüğüne dayanır; Çin resmî kaynakları kendi astronotları için hángtiānyuán terimini kullanır. Kanada, Avrupa ve Japonya ajansları, hangi araçla uçarlarsa uçsunlar kendi mürettebatına astronot der. Türkçede genel kullanım "astronot"tur; "uzay yolcusu" da kullanılır.

Astronot olmak uzun bir eğitim gerektirir: aracın sistemleri, acil durumlar, uzay yürüyüşü, bilimsel deneyler ve ağırlıksızlığa uyum bu eğitimin parçalarıdır. Uzun görevler bedende de iz bırakır; uzun süre Uluslararası Uzay İstasyonu'nda kalan kozmonotların beyninde yapısal değişiklikler gözlenmiştir.

Örnekler

İlk uzay insanı Sovyet pilot Yuri Gagarin'dir: 12 Nisan 1961'de Vostok 1 ile 108 dakikada Dünya'nın çevresini dolandı. İlk kadın Valentina Tereşkova 16 Haziran 1963'te Vostok 6 ile uçtu ve yaklaşık üç gün yörüngede kaldı. Aleksey Leonov 18 Mart 1965'te ilk uzay yürüyüşünü yaptı. Çin ilk astronotu Yang Liwei'yi 2003'te uzaya gönderdi. Tek seferde en uzun uzay görevi, Mir istasyonunda 437 günü aşan Valeri Polyakov'a aittir.

Türkiye'nin ilk astronotu pilot Alper Gezeravcı, 18 Ocak 2024'te Axiom Mission 3 (Ax-3) göreviyle Uluslararası Uzay İstasyonu'na gitti ve yaklaşık üç hafta uzayda kaldı. Seçim sürecinde yedek olarak belirlenen mühendis Tuva Cihangir Atasever ise Türkiye'nin uzaya giden ikinci astronotu oldu.

Rekorlar da ilginçtir. Uzaya çıkan en genç kişi, New Shepard'ın NS-16 uçuşunda 18 yaş 11 aylıkken yolcu olarak uçan Oliver Daemen'dir. En çok uzay uçuşu rekoru yedi uçuşla Jerry Ross ve Franklin Chang-Diaz'a aittir. Bugüne kadar alçak Dünya yörüngesinin ötesine yalnızca 28 kişi gitmiştir. Dünya'dan en uzağa giden insanlar, Ay'ın çevresinden dolanan Artemis II mürettebatı Reid Wiseman, Victor Glover, Christina Koch ve Jeremy Hansen'dir: 406.771 kilometre. Devlet görevlisi olmayan ilk uzay yolcusu 1983'te Uzay Mekiği'yle uçan araştırmacı Byron Lichtenberg, ilk gazeteci ise 1990'da Mir'e giden Toyohiro Akiyama'dır.

Tarihçe

1959'da, henüz hiçbir insan uzaya çıkmamışken, NASA yöneticileri mürettebata astronot mu kozmonot mu denmesi gerektiğini tartıştı; ABD astronot terimini seçti. 2002'ye kadar astronotlar yalnızca devletlerce seçilip eğitiliyordu. 2004'te özel finansmanlı SpaceShipOne'ın alt yörünge uçuşuyla "ticari astronot" kavramı doğdu.

Mayıs 2026 itibarıyla 55 ülkeden 781 kişi 100 kilometre ya da daha yükseğe çıkmıştır; 290'ı aşkın kişi Uluslararası Uzay İstasyonu'nu ziyaret etmiştir. Bu tarihin bedelleri de vardır: 2020 itibarıyla dört uzay uçuşunda 18 astronot hayatını kaybetmiştir.

İlgili terimler

• Uzay istasyonu
• Uzay yürüyüşü
• Kármán çizgisi
• Alt yörünge uçuşu
• Uzay turizmi