21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Atmosferik pencere

Atmosferik pencere, Dünya atmosferinin soğurmadan geçirdiği elektromanyetik tayf bölgesidir; yer teleskoplarının hangi ışığı görebileceğini bu pencereler belirler.

İngilizce karşılığı
Atmospheric window
İlgili alan
Gözlem

Atmosferik pencere (İngilizce atmospheric window), elektromanyetik tayfın Dünya atmosferinden geçebilen bölgesidir. Üç ana pencere vardır: optik, kızılötesi ve radyo penceresi. Pencerelerin dışında atmosfer ışığı büyük oranda soğurur ya da geri yansıtır; bu yüzden gökyüzünü her dalga boyunda yerden izlemek mümkün değildir. NASA'ya göre ışığı engelleyen başlıca gazlar su buharı, karbondioksit ve ozondur.

Dünya atmosferinin elektromanyetik ışınıma geçirgenliği (opaklığı): pencerelerde atmosfer saydam, diğer dalga boylarında opaktır (etiketler İngilizcedir)
NASA'nın özgün görselinin SVG sürümü: Mysid (Wikimedia Commons, ABD kamu malı)

Pencere bir delik değildir

"Pencere" adı yanıltıcı olabilir: atmosferde fiziksel bir boşluk yoktur. Pencere, atmosferin soğurma tayfındaki bir boşluktur ve genişliği bulutlara, su buharına ve eser sera gazlarına bağlıdır. Terimin iki kullanımı vardır. Sera etkisi çalışmalarında çoğu kez yalnızca kızılötesi pencere anlamına gelir; radyo astronomisinde ve uzaktan algılamada ise tüm tayfı kapsayan genel bir terimdir.

Geçenler

  • Görünür ışık: büyük oranda geçer. 1940'lara kadar gökbilimciler yalnızca bu pencereden gelen ışıkla çalışan optik teleskoplar kullandı.
  • Kızılötesi pencere: ana pencere kabaca 8–14 mikrometredir ve yüksek nemde ya da bulutta daralabilir veya kapanabilir. Uzun dalga sınırını karbondioksitin 14,7 mikrometredeki soğurması belirler; ozonun 9,6 mikrometredeki güçlü bandı pencerenin ortasındadır. Yaklaşık 16–28 mikrometre arasında kısmi geçirgenlik de vardır. Bu pencere, kızılötesi astronomi ile yüzeyin yaydığı ısıl ışımanın uzaya çıkışı için önemlidir: tepeye gelen ortalama 340 W/m² güneş ışınımından yaklaşık 200 W/m² pencerelerle yüzeye ulaşır, kızılötesi pencere ise bulutluluğa bağlı olarak 80–100 W/m² ısıl ışımayı uzaya taşır.
  • Radyo penceresi: aşağıda ayrıntılıdır.
  • Mikrodalga: NASA'ya göre bulut, toz, duman, kar ve yağmurdan geçer; bazı mikrodalgalar bulutlardan bile geçtiği için uydu haberleşmesine en uygun dalga boyudur.
Atmosferik pencerelerin sınırları
Uzay Gündem
Verileri göster
Radyo penceresi alt sınırıyaklaşık 10 MHz
Radyo penceresi üst sınırıyaklaşık 1 THz
İyonosfer kırmasıyaklaşık 30 MHz altı
Kızılötesi ana pencere8-14 mikrometre
Ozon bandı (pencerenin ortasında)9,6 mikrometre
Karbondioksit sınırı14,7 mikrometre

Engellenenler

Gama ışınları, X-ışınları ve morötesinin bir bölümü, yani "iyonlaştırıcı" yüksek enerjili dalgalar atmosferce engellenir. Bu, yaşam için bir koruma olduğu kadar gökbilimci için bir engeldir. NASA'ya göre aletlerin bu dalga boylarını gözlemleyebilmesi için enerjiyi soğuran atmosferin üstüne yerleştirilmesi gerekir; RHESSI gibi uzay araçları atmosferin engellediği yüksek enerjili dalga boylarını "görmeyi" sağlar. Bu nedenle X-ışını astronomisi uzay teleskoplarına bağlıdır.

Orta enerjili morötesinin çoğunu ozon tabakası keser. Orta kızılötesini ise oksijen, karbondioksit ve su buharının titreşim geçişleri büyük ölçüde soğurur. Uzak kızılötesinde su yüzünden atmosfer fiilen opaktır, ama içinde astronomide kullanılan dar pencereler vardır; terahertz bölgesi de atmosfer gazlarınca güçlü biçimde soğurulur.

Radyo penceresi

Radyo penceresi kabaca 10 MHz (dalga boyu yaklaşık 30 m) ile 1 THz (yaklaşık 0,3 mm, en iyi yer gözlem yerinde) arasında uzanır. Alt sınırı iyonosfer belirler: yaklaşık 30 MHz'in altındaki dalgalar iyonosferde kırılır, yaklaşık 10 MHz'in altındakiler uzaya geri yansır. Üst sınırı ise esas olarak troposferdeki su buharı etkiler; bu yüzden gözlemevlerinin çoğu iklimin daha kuru olduğu yüksek yerlere kurulur. Örneğin ALMA, Şili'de 5.000 m yükseklikteki Chajnantor platosunda, 66 radyo teleskoptan oluşan bir girişimölçerdir. Su buharının rezonans bantları 22,3 GHz, 183,3 GHz ve 323,8 GHz'te, oksijenin bantları 60 GHz ve 118,74 GHz'tedir. Radyo parazitleri de pencerenin kullanılabilir genişliğini daraltır. Radyo teleskopların gelişmesiyle bu pencereden gelen sinyalleri dinleyen radyo astronomisi doğdu.

NASA'nın elektromanyetik tayf diyagramı: dalga boyları, frekanslar, atmosferik pencereler ve örnekleri
NASA Bilim (science.nasa.gov)

Sık karıştırılanlar

  • "Atmosfer tüm morötesini keser": hayır; bazı morötesi dalgalar iyonlaştırıcıdır ve atmosfer onlara karşı korur, ama ozon özellikle 200–315 nanometre aralığını güçlü soğurur.
  • "Radyo dalgalarının hepsi geçer": yaklaşık 10 MHz'in altı iyonosferden geri yansır; milimetrenin altında ve su ile oksijen bantlarında soğurma güçlüdür.
  • "Uzak kızılötesi yerden hiç gözlenemez": kesin değil; atmosfer fiilen opaktır ama dar pencereler bulunur.
  • Pencereler sabit değildir: bulut, nem ve iyonosferin elektron yoğunluğu sınırları oynatır.

İlgili terimlerTümü →

Açısal çözünürlükAngular resolutionAçısal çözünürlük, bir teleskobun ya da gözün birbirine çok yakın iki nesneyi ayrı ayrı görebilme yeteneğidir; kırınım sınırında dalga boyuyla ve açıklık çapıyla belirlenir.AlacakaranlıkTwilightAlacakaranlık, Güneş ufkun altındayken üst atmosferde saçılan ışığın gökyüzünü aydınlattığı geçiş evresidir; Güneş'in ufkun altındaki derecesine göre sivil, deniz ve astronomik diye ayrılır.Uzaktan algılamaRemote sensingUzaktan algılama, bir nesneye ya da alana dokunmadan, çoğunlukla uydu ve uçaklardan yaptığı ışınım ölçümleriyle onun hakkında bilgi edinme yöntemidir.Messier kataloğuMessier catalogueMessier kataloğu, Charles Messier'nin kuyruklu yıldızlarla karıştırılan puslu cisimleri kaydettiği, bugün 110 bulutsu, küme ve galaksiden oluşan ünlü listedir.Yer ışığıEarthshineYer ışığı, Güneş ışığının Dünya'dan yansıyıp Ay'ın karanlık kalan bölümünü loşça aydınlatmasıdır; en iyi hilal evresinde, kül rengi bir parıltı olarak görülür.Bortle ölçeğiBortle scaleBortle ölçeği, bir gözlem yerinin gece gökyüzünün karanlığını 1 (en karanlık) ile 9 (şehir içi) arasında dokuz basamakta anlatan ve 2001'de yayımlanan sınıflandırmadır.Morötesi astronomiUltraviolet astronomyMorötesi astronomi, gökyüzünü gözle göremediğimiz ve atmosferin büyük ölçüde soğurduğu morötesi ışıkta inceler; sıcak genç yıldızları, beyaz cüceleri ve yıldız oluşumunu ortaya çıkarır.Librasyon (Ay'ın salınımı)LibrationLibrasyon, Ay'ın bize hep aynı yüzünü gösterse de ay boyunca hafifçe sallanıyormuş gibi görünmesidir; bu sayede Dünya'dan Ay yüzeyinin yarısı değil yaklaşık yüzde 59'u görülebilir.

✨ Günün seçkisi21 Kasım

Kosmotheoros (Christiaan Huygens)📚 Günün kitabıKosmotheoros (Christiaan Huygens)Christiaan Huygens · 1698

KimdirTümü →

  1. Christophe GalfardChristophe GalfardFransa
  2. Erika Böhm-VitenseErika Böhm-VitenseAlmanya
  3. Peter WardPeter WardABD
  4. Elias LönnrotElias LönnrotFinlandiya
  5. Pierre ChristinPierre ChristinFransa

Son haberler

  1. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli gölISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl1 saat önce
  2. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresiAy toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi1 saat önce
  3. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladıCuriosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı1 saat önce
  4. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacıAy'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı7 saat önce
  5. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyorBepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor14 saat önce

Çok okunanlar

  1. ESO duyurdu: CTAO-Güney'e iki büyük gama ışını teleskobu daha, Paranal'da 53 teleskop olacak
  2. Perseverance'ın telsizleri, Odyssey'in tepki çarkı arızalı: iki Mars görevinde bilim durdu
  3. NASA, Ay roketi SLS'nin RS-25 motorunu Stennis'te 200 saniye ateşledi
  4. Çocuklar için uzay kitapları: yaşa göre 18 öneri (3 yaştan gence)
  5. Yeni başlayanlar için en iyi astronomi kitapları: 16 uzay kitabı önerisi

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar