Atmosferik pencere
Atmosferik pencere, Dünya atmosferinin soğurmadan geçirdiği elektromanyetik tayf bölgesidir; yer teleskoplarının hangi ışığı görebileceğini bu pencereler belirler.
- İngilizce karşılığı
- Atmospheric window
- İlgili alan
- Gözlem
Atmosferik pencere (İngilizce atmospheric window), elektromanyetik tayfın Dünya atmosferinden geçebilen bölgesidir. Üç ana pencere vardır: optik, kızılötesi ve radyo penceresi. Pencerelerin dışında atmosfer ışığı büyük oranda soğurur ya da geri yansıtır; bu yüzden gökyüzünü her dalga boyunda yerden izlemek mümkün değildir. NASA'ya göre ışığı engelleyen başlıca gazlar su buharı, karbondioksit ve ozondur.

Pencere bir delik değildir
"Pencere" adı yanıltıcı olabilir: atmosferde fiziksel bir boşluk yoktur. Pencere, atmosferin soğurma tayfındaki bir boşluktur ve genişliği bulutlara, su buharına ve eser sera gazlarına bağlıdır. Terimin iki kullanımı vardır. Sera etkisi çalışmalarında çoğu kez yalnızca kızılötesi pencere anlamına gelir; radyo astronomisinde ve uzaktan algılamada ise tüm tayfı kapsayan genel bir terimdir.
Geçenler
- Görünür ışık: büyük oranda geçer. 1940'lara kadar gökbilimciler yalnızca bu pencereden gelen ışıkla çalışan optik teleskoplar kullandı.
- Kızılötesi pencere: ana pencere kabaca 8–14 mikrometredir ve yüksek nemde ya da bulutta daralabilir veya kapanabilir. Uzun dalga sınırını karbondioksitin 14,7 mikrometredeki soğurması belirler; ozonun 9,6 mikrometredeki güçlü bandı pencerenin ortasındadır. Yaklaşık 16–28 mikrometre arasında kısmi geçirgenlik de vardır. Bu pencere, kızılötesi astronomi ile yüzeyin yaydığı ısıl ışımanın uzaya çıkışı için önemlidir: tepeye gelen ortalama 340 W/m² güneş ışınımından yaklaşık 200 W/m² pencerelerle yüzeye ulaşır, kızılötesi pencere ise bulutluluğa bağlı olarak 80–100 W/m² ısıl ışımayı uzaya taşır.
- Radyo penceresi: aşağıda ayrıntılıdır.
- Mikrodalga: NASA'ya göre bulut, toz, duman, kar ve yağmurdan geçer; bazı mikrodalgalar bulutlardan bile geçtiği için uydu haberleşmesine en uygun dalga boyudur.

Verileri göster
| Radyo penceresi alt sınırı | yaklaşık 10 MHz |
|---|---|
| Radyo penceresi üst sınırı | yaklaşık 1 THz |
| İyonosfer kırması | yaklaşık 30 MHz altı |
| Kızılötesi ana pencere | 8-14 mikrometre |
| Ozon bandı (pencerenin ortasında) | 9,6 mikrometre |
| Karbondioksit sınırı | 14,7 mikrometre |
Engellenenler
Gama ışınları, X-ışınları ve morötesinin bir bölümü, yani "iyonlaştırıcı" yüksek enerjili dalgalar atmosferce engellenir. Bu, yaşam için bir koruma olduğu kadar gökbilimci için bir engeldir. NASA'ya göre aletlerin bu dalga boylarını gözlemleyebilmesi için enerjiyi soğuran atmosferin üstüne yerleştirilmesi gerekir; RHESSI gibi uzay araçları atmosferin engellediği yüksek enerjili dalga boylarını "görmeyi" sağlar. Bu nedenle X-ışını astronomisi uzay teleskoplarına bağlıdır.
Orta enerjili morötesinin çoğunu ozon tabakası keser. Orta kızılötesini ise oksijen, karbondioksit ve su buharının titreşim geçişleri büyük ölçüde soğurur. Uzak kızılötesinde su yüzünden atmosfer fiilen opaktır, ama içinde astronomide kullanılan dar pencereler vardır; terahertz bölgesi de atmosfer gazlarınca güçlü biçimde soğurulur.
Radyo penceresi
Radyo penceresi kabaca 10 MHz (dalga boyu yaklaşık 30 m) ile 1 THz (yaklaşık 0,3 mm, en iyi yer gözlem yerinde) arasında uzanır. Alt sınırı iyonosfer belirler: yaklaşık 30 MHz'in altındaki dalgalar iyonosferde kırılır, yaklaşık 10 MHz'in altındakiler uzaya geri yansır. Üst sınırı ise esas olarak troposferdeki su buharı etkiler; bu yüzden gözlemevlerinin çoğu iklimin daha kuru olduğu yüksek yerlere kurulur. Örneğin ALMA, Şili'de 5.000 m yükseklikteki Chajnantor platosunda, 66 radyo teleskoptan oluşan bir girişimölçerdir. Su buharının rezonans bantları 22,3 GHz, 183,3 GHz ve 323,8 GHz'te, oksijenin bantları 60 GHz ve 118,74 GHz'tedir. Radyo parazitleri de pencerenin kullanılabilir genişliğini daraltır. Radyo teleskopların gelişmesiyle bu pencereden gelen sinyalleri dinleyen radyo astronomisi doğdu.

Sık karıştırılanlar
- "Atmosfer tüm morötesini keser": hayır; bazı morötesi dalgalar iyonlaştırıcıdır ve atmosfer onlara karşı korur, ama ozon özellikle 200–315 nanometre aralığını güçlü soğurur.
- "Radyo dalgalarının hepsi geçer": yaklaşık 10 MHz'in altı iyonosferden geri yansır; milimetrenin altında ve su ile oksijen bantlarında soğurma güçlüdür.
- "Uzak kızılötesi yerden hiç gözlenemez": kesin değil; atmosfer fiilen opaktır ama dar pencereler bulunur.
- Pencereler sabit değildir: bulut, nem ve iyonosferin elektron yoğunluğu sınırları oynatır.
















