23 Kasım 2026, PazartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bugün uzayda, Sıradaki fırlatma: Ariane 64 Block 2 fırlatması: Amazon Leo (LE-04)23 Kasım 2026, 14:09

Dikine hız yöntemi

Dikine hız yöntemi, gezegenin çekimiyle yıldızın hafifçe sallanmasını Doppler kayması ile ölçerek ötegezegen bulma yöntemidir.

İngilizce karşılığı
Radial velocity method
İlgili alan
Gözlem

Dikine hız yöntemi, bir yıldızın çevresinde dolanan gezegenin yıldızı hafifçe çekmesi sonucu yıldızın bize doğru ve bizden uzağa yaptığı küçük hız değişimini, ışığın Doppler kaymasından ölçerek ötegezegen bulma tekniğidir. "Yıldız sallanması" yöntemi de denir.

Nasıl işler?

Bir gezegen ve yıldızı, aslında ortak bir kütle merkezi etrafında döner. Yıldız çok daha ağır olduğu için bu merkez neredeyse yıldızın içindedir ve yıldız yalnızca küçük bir çember çizer. Yıldız bize doğru hareket ederken tayf çizgileri maviye, uzaklaşırken kırmızıya kayar. Kayma miktarı, Δλ/λ = v/c bağıntısıyla hıza çevrilir; burada c ışık hızıdır.

Bu etkiler son derece küçüktür. Jüpiter, Güneş'i saniyede yaklaşık 12,5 metre hızla sallar; bu salınımın periyodu yaklaşık 12 yıldır. Dünya ise 1 astronomik birim uzaklıkta yalnızca yaklaşık 9 santimetre/saniye etki eder. Şili'deki HARPS tayfölçeri yaklaşık 0,3 m/s'lik kaymaları ayırt edebilir; ESPRESSO gibi yeni kuşak aygıtların ölçüm hatasının 0,1 m/s'nin altında olduğu tahmin edilir. Bu da Dünya benzeri bir gezegeni bulmayı kuramsal olarak mümkün kılar.

Yöntemin verdiği kütle gerçek kütle değil, alt sınırdır: m·sin i. Yörünge düzleminin bize göre eğimi bilinmediği için kütle bu eğime bağlı olarak belirsiz kalır. Geçiş yöntemiyle birleştirildiğinde eğim de bilinir ve gerçek kütle çıkar.

Yıldızın kendi hareketi de ölçümü bozabilir. Güneş lekeleri, parlamalar ve yüzeydeki konveksiyon, gezegen sinyaline benzeyen gürültü üretir. Gerçek gezegen sinyalini bu "yıldız etkinliğinden" ayırmak, günümüzde en büyük zorluktur.

Örnekler

51 Pegasi b, Güneş benzeri bir yıldızın çevresinde bulunan ilk ötegezegendir. Yörünge süresi yalnızca yaklaşık 4,2 gündür ve kütlesinin alt sınırı Jüpiter'in kütlesinin yaklaşık yarısıdır. Yıldızına bu denli yakın bir gaz devi, o güne kadarki gezegen oluşum kuramlarını sarstı ve "sıcak Jüpiter" sınıfını doğurdu.

Proxima b, en yakın yıldız Proxima Centauri'nin çevresinde 11,2 günde dönen bir gezegendir ve kütlesinin alt sınırı Dünya'nınkine çok yakındır (yaklaşık 1,07 Dünya kütlesi). Keşfi 2016'da dikine hızla yapıldı.

Tarihçe

Yöntem fikri Otto Struve tarafından 1952'de önerildi. 1992'de Aleksander Wolszczan ve Dale Frail bir pulsarın çevresindeki gezegenleri atım zamanlamasıyla buldu; bu, ilk kesin ötegezegen keşfi sayılır. Ancak bu gezegenler Güneş benzeri bir yıldızın değil, bir nötron yıldızının çevresindedir. 1995'te Michel Mayor ve Didier Queloz, 51 Pegasi b'yi Haute-Provence Gözlemevi'nde dikine hızla keşfetti. Bu çalışma 2019 Nobel Fizik Ödülü ile onurlandırıldı (ödül James Peebles ile paylaşıldı).

Neden önemli?

Yöntem uzun yıllar ötegezegen keşfinin başlıca aracıydı ve hâlâ gezegen kütlelerini ölçmenin en güvenilir yoludur. Kütle bilinmeden gezegenin yoğunluğu ve bileşimi hakkında yorum yapılamaz. Dünya benzeri gezegenleri yakalama hedefi ise gelecek nesil tayfölçerlerin ve daha uzun süreli gözlemlerin işidir.

Bilmeye değer ayrıntılar

Dikine hız ölçümleri yıllarca sürebilir; çünkü uzun yörüngeli bir gezegenin tam turu için aynı yıldızın aynı hassasiyetle tekrar tekrar gözlenmesi gerekir. Jüpiter benzeri bir gezegen için bu süre on iki yıl, Satürn benzeri için neredeyse otuz yıldır. Bu yüzden bu yöntem, kısa yörüngeli büyük gezegenleri bulmaya daha elverişlidir ve keşiflerin başlangıçta sıcak Jüpiterlerle dolu çıkmasının nedeni de budur: yöntem onları tercih eder. Bugünkü tayfölçerler hem ışığı çok ince ayrıştırır hem de dalga boyu kalibrasyonu için özel lazer taraklar kullanır; amaç, Dünya'nın Güneş üzerindeki yaklaşık 9 santimetre/saniyelik izini bir gün ayırt edebilmektir.

İlgili terimler

  • Geçiş yöntemi
  • Doppler kayması
  • Ötegezegen
  • Tayf
  • Kütle merkezi

Ayrıntılı anlatım: Ötegezegenler nasıl bulunur? →

İlgili terimlerTümü →

Görüş (seeing)Astronomical seeingGörüş (seeing), atmosferin türbülansı yüzünden yıldız görüntüsünün bulanıp titremesini anlatan ve yay saniyesi cinsinden ölçülen değerdir; küçük sayı keskin görüntü demektir.Açısal çözünürlükAngular resolutionAçısal çözünürlük, bir teleskobun ya da gözün birbirine çok yakın iki nesneyi ayrı ayrı görebilme yeteneğidir; kırınım sınırında dalga boyuyla ve açıklık çapıyla belirlenir.Atmosferik pencereAtmospheric windowAtmosferik pencere, Dünya atmosferinin soğurmadan geçirdiği elektromanyetik tayf bölgesidir; yer teleskoplarının hangi ışığı görebileceğini bu pencereler belirler.AlacakaranlıkTwilightAlacakaranlık, Güneş ufkun altındayken üst atmosferde saçılan ışığın gökyüzünü aydınlattığı geçiş evresidir; Güneş'in ufkun altındaki derecesine göre sivil, deniz ve astronomik diye ayrılır.Uzaktan algılamaRemote sensingUzaktan algılama, bir nesneye ya da alana dokunmadan, çoğunlukla uydu ve uçaklardan yaptığı ışınım ölçümleriyle onun hakkında bilgi edinme yöntemidir.Messier kataloğuMessier catalogueMessier kataloğu, Charles Messier'nin kuyruklu yıldızlarla karıştırılan puslu cisimleri kaydettiği, bugün 110 bulutsu, küme ve galaksiden oluşan ünlü listedir.Yer ışığıEarthshineYer ışığı, Güneş ışığının Dünya'dan yansıyıp Ay'ın karanlık kalan bölümünü loşça aydınlatmasıdır; en iyi hilal evresinde, kül rengi bir parıltı olarak görülür.Bortle ölçeğiBortle scaleBortle ölçeği, bir gözlem yerinin gece gökyüzünün karanlığını 1 (en karanlık) ile 9 (şehir içi) arasında dokuz basamakta anlatan ve 2001'de yayımlanan sınıflandırmadır.

✨ Günün seçkisi23 Kasım

The Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)📚 Günün kitabıThe Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)Joanna Cole · 1990

KimdirTümü →

  1. Scott CarpenterScott CarpenterABD
  2. Ronald McNairRonald McNairABD
  3. Antony HewishAntony HewishBirleşik Krallık
  4. Max FagetMax FagetABD
  5. Alan BeanAlan BeanABD

Son haberler

  1. Işık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyorIşık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyor1 saat önce
  2. NASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'neNASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'ne3 saat önce
  3. Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)6 saat önce
  4. Dragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndüDragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndü7 saat önce
  5. Samanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdiSamanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdi8 saat önce

Çok okunanlar

  1. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor
  2. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl
  3. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı
  4. Uzay Yolu: İlk Temas'taki gibi uzaylılar Dünya'yı gerçekte nasıl fark ederdi?
  5. BepiColombo Merkür'ün yörüngesine girdi: ikinci uzay aracı, ilk çift araç

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar