Astrometri
Astrometri, yıldızların konumunu, uzaklığını ve gökteki hareketini çok hassas ölçen bilim dalıdır; Hipparcos ve Gaia uyduları bu ölçümleri yüz binlerce yıldızdan yaklaşık iki milyar kaynağa taşıdı.
- İngilizce karşılığı
- Astrometry
- İlgili alan
- Astronomi
Astrometri (astrometry), yıldızların ve öteki gök cisimlerinin konumlarını ve zaman içindeki hareketlerini hassas biçimde ölçen astronomi dalıdır. Gökbilimcilere gözlemlerini rapor edecekleri başvuru çerçevelerini sağlar; Güneş Sistemi'nin ve Samanyolu'nun kinematiğini de bu ölçümler kurar. Gökyüzünde "bir şey nerede ve nereye gidiyor?" sorusunun ölçüye dayalı cevabıdır.
Neyi ölçer?
Astrometrinin üç temel ürünü vardır.
- Konum: Cismin gök küresindeki yeri, iki açıyla belirtilir (bkz. sağ açıklık ve dik açıklık).
- Paralaks: Dünya Güneş çevresinde dolanırken yakın bir yıldızın uzak arka plana göre yılda bir tur yapan küçük kayması. Ölçülen açı, uzaklığı verir; ayrıntısı paralaks sayfasındadır.
- Özel hareket: Yıldızın gökte yıldan yıla yaptığı kayma; yay saniyesi/yıl (″/yıl) ya da mili yay saniyesi/yıl (mas/yıl) olarak verilir.
Özel hareketi gerçek hıza çevirmek için uzaklık gerekir. Teğetsel hız (km/s) yaklaşık olarak 4,74 × özel hareket (″/yıl) × uzaklık (parsek) ile bulunur. Edmond Halley bu hareketin varlığını 1718'de, Sirius, Arcturus ve Aldebaran'ın konumlarını Hipparkhos'tan yaklaşık 1850 yıl önce kaydedilen konumlarla karşılaştırarak göstermiştir. Bilinen en büyük özel harekete sahip yıldız, 1916'da Edward Emerson Barnard'ın fark ettiği Barnard Yıldızı'dır: yılda 10,3″ kayar ve yaklaşık 5,96 ışık yılı uzaktadır. Paralaksı 546,98 mas olan bu yıldız için yukarıdaki formül (bizim hesabımızla) yaklaşık 89 km/s'lik bir teğetsel hız verir. Çıplak gözle görülen yıldızlar arasında en büyük özel harekete 61 Cygni A sahiptir: yılda 5,281″. Yıldızın bakış doğrultusundaki hızı ise astrometriyle değil, tayftaki Doppler kaymasıyla ölçülür.
Tarihten kısa notlar
Hipparkhos'un yaklaşık 850 yıldızı içeren bir katalog yaptığı ve presesyonu bulduğu kabul edilir. Yıldız paralaksını ölçmek ise 1830'ları buldu: Henderson Alfa Centauri için (1832-1833), Struve Vega için (1835-1836), Bessel 61 Cygni için (1837-1838) güvenilir bir uzaklık çıkardı. Daha önce James Bradley, paralaks ararken ışığın aberasyonunu bulmuştu; hassas bir astrometri aberasyon gibi etkileri hesaba katmak zorundadır.
Yerden ve uzaydan ölçüm
Yer tabanlı ölçümler atmosferle sınırlıdır; yıldız görüntüsünü bulandıran görüş ve bu tür etkiler ölçüm keskinliğini kısıtlar. Bu nedenle astrometrinin en büyük adımları uzaydan atılmıştır.
Hipparcos
Avrupa Uzay Ajansı'nın (ESA) Hipparcos uydusu (adı "High Precision Parallax Collecting Satellite" ifadesinden ve Hipparkhos'tan gelir) Ağustos 1989'da fırlatıldı, gözlemlerini 1993'te tamamladı. Uydunun apogee motoru çalışmadığı için planlanan yerdurağan yörüngeye çıkamadı, ama görev yine de başarıyla bitirildi. Birbirinden 58° ayrı iki görüş alanını ortak bir odak düzleminde birleştiren tasarımı sayesinde bağıl değil mutlak astrometri yapabildi. Her program yıldızı dört yıl boyunca yaklaşık 100 kez gözlendi.
ESA'ya göre ana Hipparcos Kataloğu 118.218 yıldızı yüksek doğrulukla içerir. Ana katalogdaki medyan doğruluk yaklaşık 1 mili yay saniyesidir (mas). Daha az duyarlı Tycho Kataloğu 1.058.332 yıldız, 2000'de tamamlanan Tycho-2 Kataloğu ise 2.539.913 yıldız kapsar ve 11. kadire kadar yıldızların yüzde 99'una ulaşır. Katalog 1997 Haziran'ında yayımlandı; verilerin yeniden işlenmesi 2007'de yapıldı.
Gaia
ESA'nın Gaia uydusu 19 Aralık 2013'te fırlatıldı ve Güneş-Dünya sisteminin L2 noktası çevresinde, Dünya'dan yaklaşık 1,5 milyon km uzakta çalıştı. Aralarında 106,5° açı bulunan iki teleskopu ve altı saatlik dönüş periyoduyla gökyüzünü defalarca tarayarak her kaynağı yıllar boyunca tekrar tekrar ölçtü. Son hedefli gözlemi 10 Ocak 2025'te yapıldı, 27 Mart 2025'te devre dışı bırakıldı. ESA, taramanın yaklaşık iki milyar yıldız için üç trilyonu aşkın gözlem biriktirdiğini bildirmiştir.
Gaia'nın üçüncü veri yayını (DR3, 13 Haziran 2022) 1.811.709.771 kaynak içerir; bunların 1.467.744.818'i için konum, paralaks ve özel hareketten oluşan tam astrometrik çözüm vardır. 15. kadirden parlak kaynaklarda paralaks belirsizliği 0,02-0,03 mas, özel hareket belirsizliği 0,02-0,03 mas/yıl düzeyindedir; zayıf kaynaklarda bu değer yaklaşık 20. kadirde 0,5 mas'a çıkar. Sonraki yayın (DR4), 66 aylık veriye dayanacak.

Verileri göster
| Hipparcos Kataloğu | 118.218 yıldız |
|---|---|
| Tycho-2 Kataloğu | 2.539.913 yıldız |
| Gaia DR3 toplam kaynak | 1.811.709.771 |
| Gaia DR3 tam astrometri | 1.467.744.818 |
Kısaca karşılaştırma: Hipparcos ana katalogda yaklaşık 1 mas medyan doğruluğa ulaşmıştı; Gaia DR3'te ise 15. kadirden parlak kaynaklarda paralaks belirsizliği 0,02-0,03 mas düzeyindedir.

Ne işe yarar?
- Uzaklık ölçümü: Paralaks, yıldız uzaklıklarının doğrudan yöntemidir. Hipparcos paralaksları mili yay saniyesi doğruluğuyla yaklaşık 1.600 ışık yılına kadar ölçmüştür.
- Ötegezegen aramak: Gezegenin çekimiyle yıldızın gökteki konumunun küçük bir salınım yapması astrometriyle aranabilir.
- Samanyolu ve karanlık madde: Yıldızların konum ve hızlarından galaksinin yapısı ve kütle dağılımı çıkarılır.
- Güneş Sistemi cisimleri: Yakın Dünya cisimlerinin izlenmesi için hassas konum ölçümü gerekir.
- Başvuru çerçevesi: Başka tüm gözlemlerin konumları, astrometrik kataloglara göre verilir.
Sık karıştırılanlar
- Astrometri ≠ astroloji: Astrometri ölçüye dayanan bir bilimdir; astrolojinin bilimsel dayanağı yoktur.
- Astrometri ≠ fotometri ve tayfölçüm: Astrometri konumu ve hareketi, fotometri parlaklığı, tayfölçüm ise ışığın dalga boyu dağılımını ölçer.
- Paralaks ≠ özel hareket: Paralaks yılda bir geri dönen salınımdır; özel hareket yıldan yıla birikir ve geri dönmez.
- Özel hareket ≠ gerçek hız: Gökte hızlı kayan bir yıldız, yalnızca yakın olduğu için hızlı görünüyor olabilir; gerçek hız için uzaklık gerekir.



















