23 Kasım 2026, PazartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bugün uzayda, Sıradaki fırlatma: Ariane 64 Block 2 fırlatması: Amazon Leo (LE-04)23 Kasım 2026, 14:09

Astrometri

Astrometri, yıldızların konumunu, uzaklığını ve gökteki hareketini çok hassas ölçen bilim dalıdır; Hipparcos ve Gaia uyduları bu ölçümleri yüz binlerce yıldızdan yaklaşık iki milyar kaynağa taşıdı.

İngilizce karşılığı
Astrometry
İlgili alan
Astronomi

Astrometri (astrometry), yıldızların ve öteki gök cisimlerinin konumlarını ve zaman içindeki hareketlerini hassas biçimde ölçen astronomi dalıdır. Gökbilimcilere gözlemlerini rapor edecekleri başvuru çerçevelerini sağlar; Güneş Sistemi'nin ve Samanyolu'nun kinematiğini de bu ölçümler kurar. Gökyüzünde "bir şey nerede ve nereye gidiyor?" sorusunun ölçüye dayalı cevabıdır.

Neyi ölçer?

Astrometrinin üç temel ürünü vardır.

  • Konum: Cismin gök küresindeki yeri, iki açıyla belirtilir (bkz. sağ açıklık ve dik açıklık).
  • Paralaks: Dünya Güneş çevresinde dolanırken yakın bir yıldızın uzak arka plana göre yılda bir tur yapan küçük kayması. Ölçülen açı, uzaklığı verir; ayrıntısı paralaks sayfasındadır.
  • Özel hareket: Yıldızın gökte yıldan yıla yaptığı kayma; yay saniyesi/yıl (″/yıl) ya da mili yay saniyesi/yıl (mas/yıl) olarak verilir.

Özel hareketi gerçek hıza çevirmek için uzaklık gerekir. Teğetsel hız (km/s) yaklaşık olarak 4,74 × özel hareket (″/yıl) × uzaklık (parsek) ile bulunur. Edmond Halley bu hareketin varlığını 1718'de, Sirius, Arcturus ve Aldebaran'ın konumlarını Hipparkhos'tan yaklaşık 1850 yıl önce kaydedilen konumlarla karşılaştırarak göstermiştir. Bilinen en büyük özel harekete sahip yıldız, 1916'da Edward Emerson Barnard'ın fark ettiği Barnard Yıldızı'dır: yılda 10,3″ kayar ve yaklaşık 5,96 ışık yılı uzaktadır. Paralaksı 546,98 mas olan bu yıldız için yukarıdaki formül (bizim hesabımızla) yaklaşık 89 km/s'lik bir teğetsel hız verir. Çıplak gözle görülen yıldızlar arasında en büyük özel harekete 61 Cygni A sahiptir: yılda 5,281″. Yıldızın bakış doğrultusundaki hızı ise astrometriyle değil, tayftaki Doppler kaymasıyla ölçülür.

Tarihten kısa notlar

Hipparkhos'un yaklaşık 850 yıldızı içeren bir katalog yaptığı ve presesyonu bulduğu kabul edilir. Yıldız paralaksını ölçmek ise 1830'ları buldu: Henderson Alfa Centauri için (1832-1833), Struve Vega için (1835-1836), Bessel 61 Cygni için (1837-1838) güvenilir bir uzaklık çıkardı. Daha önce James Bradley, paralaks ararken ışığın aberasyonunu bulmuştu; hassas bir astrometri aberasyon gibi etkileri hesaba katmak zorundadır.

Yerden ve uzaydan ölçüm

Yer tabanlı ölçümler atmosferle sınırlıdır; yıldız görüntüsünü bulandıran görüş ve bu tür etkiler ölçüm keskinliğini kısıtlar. Bu nedenle astrometrinin en büyük adımları uzaydan atılmıştır.

Hipparcos

Avrupa Uzay Ajansı'nın (ESA) Hipparcos uydusu (adı "High Precision Parallax Collecting Satellite" ifadesinden ve Hipparkhos'tan gelir) Ağustos 1989'da fırlatıldı, gözlemlerini 1993'te tamamladı. Uydunun apogee motoru çalışmadığı için planlanan yerdurağan yörüngeye çıkamadı, ama görev yine de başarıyla bitirildi. Birbirinden 58° ayrı iki görüş alanını ortak bir odak düzleminde birleştiren tasarımı sayesinde bağıl değil mutlak astrometri yapabildi. Her program yıldızı dört yıl boyunca yaklaşık 100 kez gözlendi.

ESA'ya göre ana Hipparcos Kataloğu 118.218 yıldızı yüksek doğrulukla içerir. Ana katalogdaki medyan doğruluk yaklaşık 1 mili yay saniyesidir (mas). Daha az duyarlı Tycho Kataloğu 1.058.332 yıldız, 2000'de tamamlanan Tycho-2 Kataloğu ise 2.539.913 yıldız kapsar ve 11. kadire kadar yıldızların yüzde 99'una ulaşır. Katalog 1997 Haziran'ında yayımlandı; verilerin yeniden işlenmesi 2007'de yapıldı.

Gaia

ESA'nın Gaia uydusu 19 Aralık 2013'te fırlatıldı ve Güneş-Dünya sisteminin L2 noktası çevresinde, Dünya'dan yaklaşık 1,5 milyon km uzakta çalıştı. Aralarında 106,5° açı bulunan iki teleskopu ve altı saatlik dönüş periyoduyla gökyüzünü defalarca tarayarak her kaynağı yıllar boyunca tekrar tekrar ölçtü. Son hedefli gözlemi 10 Ocak 2025'te yapıldı, 27 Mart 2025'te devre dışı bırakıldı. ESA, taramanın yaklaşık iki milyar yıldız için üç trilyonu aşkın gözlem biriktirdiğini bildirmiştir.

Gaia'nın üçüncü veri yayını (DR3, 13 Haziran 2022) 1.811.709.771 kaynak içerir; bunların 1.467.744.818'i için konum, paralaks ve özel hareketten oluşan tam astrometrik çözüm vardır. 15. kadirden parlak kaynaklarda paralaks belirsizliği 0,02-0,03 mas, özel hareket belirsizliği 0,02-0,03 mas/yıl düzeyindedir; zayıf kaynaklarda bu değer yaklaşık 20. kadirde 0,5 mas'a çıkar. Sonraki yayın (DR4), 66 aylık veriye dayanacak.

Uzaydan astrometri: katalog boyutları
Uzay Gündem
Verileri göster
Hipparcos Kataloğu118.218 yıldız
Tycho-2 Kataloğu2.539.913 yıldız
Gaia DR3 toplam kaynak1.811.709.771
Gaia DR3 tam astrometri1.467.744.818

Kısaca karşılaştırma: Hipparcos ana katalogda yaklaşık 1 mas medyan doğruluğa ulaşmıştı; Gaia DR3'te ise 15. kadirden parlak kaynaklarda paralaks belirsizliği 0,02-0,03 mas düzeyindedir.

Gaia uydusunun sanatçı çizimi: arka planda Samanyolu
ESA/ATG medialab; arka plan ESO/S. Brunier (CC BY 4.0)

Ne işe yarar?

  • Uzaklık ölçümü: Paralaks, yıldız uzaklıklarının doğrudan yöntemidir. Hipparcos paralaksları mili yay saniyesi doğruluğuyla yaklaşık 1.600 ışık yılına kadar ölçmüştür.
  • Ötegezegen aramak: Gezegenin çekimiyle yıldızın gökteki konumunun küçük bir salınım yapması astrometriyle aranabilir.
  • Samanyolu ve karanlık madde: Yıldızların konum ve hızlarından galaksinin yapısı ve kütle dağılımı çıkarılır.
  • Güneş Sistemi cisimleri: Yakın Dünya cisimlerinin izlenmesi için hassas konum ölçümü gerekir.
  • Başvuru çerçevesi: Başka tüm gözlemlerin konumları, astrometrik kataloglara göre verilir.

Sık karıştırılanlar

  • Astrometri ≠ astroloji: Astrometri ölçüye dayanan bir bilimdir; astrolojinin bilimsel dayanağı yoktur.
  • Astrometri ≠ fotometri ve tayfölçüm: Astrometri konumu ve hareketi, fotometri parlaklığı, tayfölçüm ise ışığın dalga boyu dağılımını ölçer.
  • Paralaks ≠ özel hareket: Paralaks yılda bir geri dönen salınımdır; özel hareket yıldan yıla birikir ve geri dönmez.
  • Özel hareket ≠ gerçek hız: Gökte hızlı kayan bir yıldız, yalnızca yakın olduğu için hızlı görünüyor olabilir; gerçek hız için uzaklık gerekir.

İlgili terimlerTümü →

Yerel güneş zamanıLocal solar timeYerel güneş zamanı, Güneş'in bulunduğunuz yerin meridyeninden geçişine göre tutulan zamandır; saat dilimleri yüzünden duvar saatiyle arasında boylama bağlı bir fark doğar.DönenceTropic (Tropic of Cancer / Tropic of Capricorn)Dönence, Güneş'in yılda bir kez tam tepede görülebildiği en kuzey (Yengeç) ve en güney (Oğlak) enlemdir; ekvatora uzaklıkları Dünya'nın yaklaşık 23,4° eksen eğikliğine eşittir.Işığın aberasyonuAberration of light (stellar aberration)Işığın aberasyonu, Dünya'nın yörünge hızı yüzünden yıldızların yılda bir tur yaparak yaklaşık 20,5 yay saniyesi kadar kaymış görünmesidir; James Bradley 1728-1729'da açıkladı.Gök ekvatoruCelestial equatorGök ekvatoru, Dünya ekvatorunun gök küresine yansıyan izdüşümüdür; dik açıklığı 0° olan büyük daire olarak ekvatoral koordinat sisteminin temel düzlemini oluşturur.MüvakkitMuwaqqitMüvakkit, cami ya da medresede astronomi bilgisiyle namaz vakitlerini hesaplayan, saati tutan ve takvimi gözeten görevlidir; Osmanlı'da camilerin yanında müvakkithaneleri vardı.Işık eğrisiLight curveIşık eğrisi, bir yıldızın ya da başka bir gök cisminin parlaklığının zamana göre çizilmiş grafiğidir; gezegen geçişlerini, değişen yıldızları ve süpernovaları bu eğrilerden okuruz.Sinodik dönemSynodic periodSinodik dönem, bir gök cisminin Dünya'dan görülen aynı dizilişe dönmesi için geçen ortalama süredir; yıldız döneminden farklıdır ve Ay için sinodik ay olarak bilinir.Dış merkezlik (eksantriklik)Eccentricity (orbital eccentricity)Dış merkezlik, bir yörüngenin tam daireden ne kadar saptığını gösteren, birimsiz ve 0 ile 1 arasında değer alan sayıdır; 0 daire, 1'e yakın değerler çok uzun elips demektir.

Bu konudaki haberler

  1. 1998 KY26 karanlık kuyruklu yıldız mı? Yeni simülasyon, içinde buz kalamayacağını söylüyor1998 KY26 karanlık kuyruklu yıldız mı? Yeni simülasyon, içinde buz kalamayacağını söylüyor10 Kasım 2026, 18:02
  2. Gaia'nın dördüncü veri yayını 2 Aralık'ta: 66 aylık gözlem, yaklaşık 2,8 milyar kaynakGaia'nın dördüncü veri yayını 2 Aralık'ta: 66 aylık gözlem, yaklaşık 2,8 milyar kaynak10 Kasım 2026, 13:37
  3. Webb, erken evrendeki tek bir galakside üç aktif süper kütleli kara delik bulduWebb, erken evrendeki tek bir galakside üç aktif süper kütleli kara delik buldu30 Ekim 2026, 16:18

✨ Günün seçkisi23 Kasım

The Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)📚 Günün kitabıThe Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)Joanna Cole · 1990

KimdirTümü →

  1. Scott CarpenterScott CarpenterABD
  2. Ronald McNairRonald McNairABD
  3. Antony HewishAntony HewishBirleşik Krallık
  4. Max FagetMax FagetABD
  5. Alan BeanAlan BeanABD

Son haberler

  1. Işık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyorIşık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyor1 saat önce
  2. NASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'neNASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'ne3 saat önce
  3. Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)6 saat önce
  4. Dragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndüDragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndü7 saat önce
  5. Samanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdiSamanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdi8 saat önce

Çok okunanlar

  1. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor
  2. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl
  3. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı
  4. Uzay Yolu: İlk Temas'taki gibi uzaylılar Dünya'yı gerçekte nasıl fark ederdi?
  5. BepiColombo Merkür'ün yörüngesine girdi: ikinci uzay aracı, ilk çift araç

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar