Gezegen

Gezegen, bir yıldızın çevresinde yörüngede dolanan, kendi kütleçekimi sayesinde küre biçimine gelmiş ve yörüngesi boyunca komşu cisimleri temizlemiş büyük bir gök cismidir. Uluslararası Astronomi Birliği bu tanımı Ağustos 2006'da kabul etti.

Nasıl işler?

Tanım üç ölçüte dayanır. Birincisi, cisim Güneş'in çevresinde dolanmalıdır. İkincisi, kütleçekimi kendi katı yapısının dayanıklılığından üstün gelecek kadar güçlü olmalı; böylece kaya veya buzdan oluşan gövde yuvarlak bir dengeye oturur. Üçüncüsü, yörüngesinin çevresindeki bölgeyi temizlemiş olmalıdır; yani kendi yörüngesinde kütlesi baskın tek cisim olmalıdır. Yalnızca ilk iki ölçütü sağlayanlar cüce gezegen sayılır.

Gezegenler, genç yıldızı saran gaz ve toz diskinde doğar. Tozlar önce birbirine yapışarak kilometre boyutlu "gezegencikleri" yapar, bunlar çarpışarak çekirdekleri büyütür. Yeterince büyüyen bir çekirdek, diskte gaz varken onu da tutarak Jüpiter benzeri dev gezegene dönüşür. Kayalık gezegenler ise yıldıza yakın, gazın dağıldığı bölgelerde kalan daha küçük çekirdeklerdir.

Örnekler

Güneş sisteminde sekiz gezegen vardır: Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün. İlk dördü kayalık, Jüpiter ve Satürn gaz devi, Uranüs ve Neptün ise buz devidir. Jüpiter'in kütlesi, öbür tüm gezegenlerin toplam kütlesinin yaklaşık 2,5 katıdır. Dünya güneş sisteminde yaşam barındırdığı bilinen tek gezegendir. Venüs'ün yüzey sıcaklığı kurşunu eritecek düzeydedir (yaklaşık 465 °C) ve Merkür'den bile sıcaktır.

Güneş sistemi dışındaki yıldızların çevresinde de binlerce ötegezegen bulunmuştur; 2026 itibarıyla doğrulanmış sayısı altı bini aşmıştır. Bunların çoğu, Güneş sisteminde benzeri olmayan "sıcak Jüpiterler" ya da "süper Dünyalar" gibi türlerdir.

Tarihçe

"Gezegen" sözcüğü Yunanca "gezgin yıldız" anlamına gelen kelimeden türemiştir; çıplak gözle görülen Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter ve Satürn, sabit yıldızlara göre yer değiştirdikleri için fark edilmişti. Kopernik, Dünya'yı da Güneş çevresinde dolanan bir gezegen olarak yerleştirdi. Uranüs'ü 1781'de William Herschel, Neptün'ün konumunu 1846'da Le Verrier hesapladı, Galle de teleskopla buldu. Plüton 1930'da keşfedildi, ancak 2006'da Eris'in ve benzer cisimlerin bulunmasının ardından cüce gezegen sınıfına alındı. 1992'de bir pulsarın çevresinde ilk kesinleşmiş ötegezegenler bulundu; 1995'te Michel Mayor ve Didier Queloz, Güneş benzeri bir yıldızın (51 Pegasi) çevresinde ilk ötegezegeni duyurdu ve bu keşif 2019 Nobel Fizik Ödülü'nün bir bölümünü getirdi.

Neden önemli?

Gezegenleri anlamak, Dünya'nın iklim ve yaşam açısından ne kadar özel ya da yaygın olduğunu öğrenmenin yoludur. Ötegezegen araştırmalarında asıl hedef, yıldızından uygun mesafede, sıvı su barındırabilecek kayalık gezegenleri bulmaktır.

Merak edilenler

Gezegenlerin atmosferleri, çekirdekleri ve uyduları büyük çeşitlilik gösterir. Satürn'ün halkaları buzdan oluşur ve halkaların kalınlığı kimi yerlerde yalnızca on metre kadardır. Venüs'ün günü yılından uzundur, Uranüs ise yanlamasına yatık dönerek uzanır; eksen eğikliği yaklaşık doksan sekiz derecedir. Bu çeşitlilik, gezegen oluşumunun tek bir kalıpta ilerlemediğini gösterir. Gelecek görevler, özellikle Avrupa'nın Jüpiter buz uyduları keşif aracı JUICE, buzlu uydularda yaşama elverişli ortam arayacaktır. Gezegenlerin kütle sıralaması Jüpiter, Satürn, Neptün, Uranüs, Dünya, Venüs, Mars ve Merkür biçimindedir. Çap sıralamasında ise Neptün ile Uranüs yer değiştirir: Uranüs çapça biraz büyüktür, ama Neptün kütlece daha fazladır.

İlgili terimler

• Cüce gezegen
• Ötegezegen
• Gaz devi
• Yörünge
• Güneş sistemi
• Uluslararası Astronomi Birliği