📖 Uzay Sözlüğü
Uzay ve astronomi terimleri, sade Türkçe tanımlarıyla
G
Gök küresiCelestial sphereGökyüzündeki tüm cisimlerin iç yüzeyine yansıtılmış gibi düşünüldüğü, Dünya merkezli ve çok büyük yarıçaplı hayalî küre; gök koordinatlarının temelidir.AstronomiGörünür parlaklık (kadir)Apparent magnitudeBir gök cisminin Dünya'dan bakıldığında ne kadar parlak göründüğünü gösteren ölçek. Sayı küçüldükçe cisim parlaklaşır; eksi değerler çok parlak cisimlere aittir.GözlemGörüş (seeing)Astronomical seeingGörüş (seeing), atmosferin türbülansı yüzünden yıldız görüntüsünün bulanıp titremesini anlatan ve yay saniyesi cinsinden ölçülen değerdir; küçük sayı keskin görüntü demektir.GözlemGözlemevi (rasathane)ObservatoryGök cisimlerini ve olaylarını gözlemlemek için teleskop ve ölçüm aletleriyle donatılmış yer; yerde, havada ya da uzayda bulunabilir.GözlemGünberiPerihelion and aphelionGüneş çevresinde dolanan bir cismin yörüngesinde Güneş'e en yakın noktası günberi, en uzak noktası günöte adını alır. Dünya günberiye ocak başında, günöteye temmuz başında ulaşır.AstronomiGündönümüSolsticeGündönümü, Güneş'in gök ekvatorundan en uzak olduğu andır; yılın en uzun ya da en kısa gündüzünü doğurur.AstronomiGüneş döngüsüSolar cycleGüneş döngüsü, Güneş'in manyetik etkinliğinin yaklaşık on bir yıllık aralıklarla artıp azalması ve manyetik kutupların yer değiştirmesi olayıdır.AstrofizikGüneş eşzamanlı yörüngeSun-synchronous orbitUydunun yeryüzünde bir noktanın üzerinden her seferinde aynı yerel güneş saatinde geçtiği, yaklaşık 98° eğimli kutba yakın yörünge.Uydu teknolojisiGüneş lekesiSunspotGüneş lekesi, güçlü manyetik alanlar yüzünden çevresinden daha soğuk kalan ve bu yüzden koyu görünen Güneş yüzeyi bölgesidir.AstronomiGüneş patlamasıSolar flareGüneş patlaması, Güneş atmosferinde manyetik enerjinin aniden boşalmasıyla çok kısa sürede tüm dalga boylarında parlaklığın arttığı olaydır.AstrofizikGüneş rüzgârıSolar windGüneş rüzgârı, Güneş'in dış atmosferinden uzaya sürekli akan, yüklü parçacıklardan oluşan ve gezegenler arası ortamı dolduran plazma akışıdır.AstrofizikGüneş SistemiSolar SystemGüneş ile onun çevresinde dolanan sekiz gezegen, cüce gezegenler, uydular, asteroitler ve kuyruklu yıldızlardan oluşan, kütleçekimiyle bağlı sistem.Gezegen bilimiGüneş yelkeniSolar sailGüneş yelkeni, Güneş ışığının yüzeye uyguladığı basıncı kullanan, yakıt harcamayan ve geniş bir yansıtıcı filmle ilerleyen uzay aracı itki yöntemidir.Roket bilimiG kuvvetiG-forceG kuvveti, bir cismin ivmesini standart yerçekimine (9,80665 m/s²) oranlayarak anlatan ölçüdür; astronotların ve pilotların fırlatma ile dönüşte hissettiği yükü tanımlar.Uzay görevleri
H
Haberleşme uydusuCommunications satelliteHaberleşme uydusu, yerden gelen radyo sinyallerini güçlendirip Dünya'nın uzak noktalarına aktaran yapay uydudur; Türksat 6A ile Türkiye artık kendi uydusunu da üretiyor.Uydu teknolojisiHeliosferHeliosphereHeliosfer, Güneş rüzgârının yıldızlararası ortama karşı oluşturduğu, güneş sistemini saran dev bir plazma kabarcığıdır.AstrofizikHertzsprung–Russell diyagramıHertzsprung–Russell diagramYıldızların parlaklığını yüzey sıcaklıklarına göre gösteren, yıldız evriminin anahtarı olan grafiktir.AstrofizikHızlı radyo patlamasıFast radio burst (FRB)Hızlı radyo patlaması, çoğu başka gökadalardan gelen ve yalnızca birkaç milisaniye süren, kaynağı hâlâ tam anlaşılamamış son derece güçlü bir radyo dalgası parlamasıdır.AstrofizikHibrit roket motoruHybrid-propellant rocketHibrit roket motoru, katı yakıtı sıvı ya da gaz hâlindeki oksitleyiciyle yakan, kısılıp yeniden ateşlenebilen bir roket türüdür; Türkiye'nin Ay görevi de hibrit itkiyle uçacak.Roket bilimiHidrostatik dengeHydrostatic equilibriumHidrostatik denge, kütleçekiminin içe çekişiyle iç basıncın dışa itişinin dengelendiği durumdur; yıldızların kararlılığını ve gezegenlerin neden yuvarlak olduğunu açıklar.AstrofizikHilal (yeni ay)Crescent moon (new moon)Hilal, Ay'ın Güneş'ten aldığı ışığın ince bir orak olarak göründüğü evredir; takvim dilinde yeni bir ayın başlangıcını müjdeleyen ilk orağa da bu ad verilir.AstronomiHill küresiHill sphereHill küresi, bir gezegenin ya da uydunun kendi çekiminin, dolandığı daha büyük cismin çekimine baskın geldiği bölgedir; uydular ancak bu kürenin içinde tutunabilir.Gezegen bilimiHiper yeni (kilonova)Hypernova and kilonovaHiper yeni sıradan bir süpernovadan çok daha enerjili yıldız patlamasıdır; kilonova ise nötron yıldızlarının birleşmesiyle doğan ağır element fabrikasıdır.AstrofizikHohmann transferiHohmann transfer orbitİki dairesel yörünge arasında en az yakıtla geçmeyi sağlayan, iki motor ateşlemesine dayanan eliptik geçiş yörüngesi.Uzay görevleriHubble sabitiHubble constantEvrenin genişleme hızını gösteren sayı: galaksilerin uzaklaşma hızının uzaklıkla orantı katsayısı. Değeri yaklaşık 67-73 km/s/Mpc'dir.Kozmoloji
I
Isı kalkanıHeat shieldAtmosfere giren bir uzay aracını aşırı ısıdan koruyan, ablatif veya yalıtkan malzemeden yapılmış koruyucu katman.Roket bilimiIşığın aberasyonuAberration of light (stellar aberration)Işığın aberasyonu, Dünya'nın yörünge hızı yüzünden yıldızların yılda bir tur yaparak yaklaşık 20,5 yay saniyesi kadar kaymış görünmesidir; James Bradley 1728-1729'da açıkladı.AstronomiIşık eğrisiLight curveIşık eğrisi, bir yıldızın ya da başka bir gök cisminin parlaklığının zamana göre çizilmiş grafiğidir; gezegen geçişlerini, değişen yıldızları ve süpernovaları bu eğrilerden okuruz.AstronomiIşık hızıSpeed of lightIşık hızı, ışığın boşlukta aldığı yolun hızıdır: tam olarak saniyede 299 792 458 metre; evrende bilgi ve madde için aşılamaz üst hız sınırı olarak işlev görür.AstrofizikIşık kirliliğiLight pollutionYapay aydınlatmanın gereğinden fazla, yanlış yöne ya da yanlış zamanda kullanılmasıyla gece gökyüzünün parlaması ve yıldızların silikleşmesi.GözlemIşık yılıLight-yearIşığın boşlukta bir yılda aldığı yol; yaklaşık 9,46 trilyon kilometre. Bir zaman değil, yıldızlararası uzaklık birimidir.Astronomi
İ
İniş aracı (lander)Landerİniş aracı, bir gezegene, uyduya ya da kuyruklu yıldıza yumuşak biçimde konup yüzeyde çalışmayı sürdüren uzay aracıdır; Viking'den Vikram'a pek çok görev bu yolla yüzeye ulaştı.Uzay görevleriİnterferometriInterferometryBirden çok teleskobun ya da antenin aldığı dalgaları birleştirerek tek bir çok büyük teleskop gibi keskin görüntü elde etme yöntemi.GözlemİtkiThrustRoket motorunun egzoz gazını geriye fırlatarak roketi ileri iten kuvveti. Newton cinsinden ölçülür ve kalkış için roketin ağırlığını aşmalıdır.Roket bilimiİyonosferIonosphereDünya atmosferinin Güneş ışınımıyla iyonlaşmış üst bölümü. Yaklaşık 48 ile 965 kilometre arasında uzanır; radyo dalgalarını yansıtır, GPS sinyallerini geciktirir.Gezegen bilimiİyon motoruIon thruster (ion engine)Ksenon atomlarını iyonlaştırıp elektrikle saniyede onlarca kilometre hıza çıkaran iyon motorları, çok küçük itkiyle Dawn ve BepiColombo gibi araçları uzak hedeflere taşıdı.Roket bilimi
J
Jeomanyetik fırtınaGeomagnetic stormGüneş'ten gelen plazma ve manyetik alan yapılarının Dünya'nın manyetosferini geçici olarak sarsması. Kutup ışıklarını alçak enlemlere taşır; uyduları, GPS'i ve elektrik şebekelerini etkileyebilir.AstrofizikJeosenkron yörüngeGeosynchronous orbitDünya'yı bir yıldız günü kadar sürede dolanan yörünge; yaklaşık 35.786 km yükseklikte. Dairesel ve ekvatordaki hâline jeodurağan yörünge denir.Uydu teknolojisi
K
Kaçış hızıEscape velocityBir cismin, sonradan ek itki olmadan bir gök cisminin kütleçekiminden kurtulması için o cismin yüzeyinde ulaşması gereken en küçük hız.AstrofizikKahverengi cüceBrown dwarfÇekirdeğinde sıradan hidrojen füzyonunu sürdürecek kadar kütlesi olmayan, yıldızla gezegen arasında kalan cisimdir.AstrofizikKaranlık enerjiDark energyEvrenin genişlemesini hızlandıran ve toplam enerji içeriğinin yaklaşık %68'ini oluşturduğu düşünülen, doğası bilinmeyen enerji biçimi.KozmolojiKaranlık maddeDark matterIşık yaymayan ve soğurmayan, varlığı yalnızca kütleçekimsel etkilerinden bilinen, evrendeki maddenin yaklaşık %85'ini oluşturan gizemli madde.KozmolojiKara cisim ışımasıBlack-body radiationKara cisim ışıması, üzerine düşen tüm ışığı soğuran ideal bir cismin yalnızca sıcaklığına bağlı olarak yaydığı ışımadır; yıldızların sıcaklığını renklerinden okumayı sağlar.AstrofizikKara delikBlack holeKütleçekimi o kadar güçlü olan bir uzay-zaman bölgesi ki ışık dahil hiçbir şey, olay ufku denen sınırdan geri dönemez.AstrofizikKarşı konum (opozisyon)OppositionKarşı konum, bir dış gezegenin gökyüzünde Güneş'in tam karşısında, Dünya'ya en yakın ve en parlak konumda bulunmasıdır.AstronomiKatı yakıtlı roketSolid rocketYakıt ve yükseltgenin katı bir karışım olarak motor gövdesine dökülü olduğu roket. Basit, güçlü ve uzun süre saklanabilir, ama durdurulamaz.Roket bilimiKavuşumConjunctionKavuşum, iki gök cisminin gökyüzünde aynı doğrultuya gelerek birbirine çok yakın görünmesidir.AstronomiKenetlenmeDockingİki uzay aracının yörüngede buluşup birbirine mekanik olarak bağlanması; bağlantı sonrası araçlar tek yapı gibi davranır, mürettebat ve yük geçişi yapılabilir.Uzay görevleriKepler yasalarıKepler's laws of planetary motionKepler yasaları, gezegenlerin Güneş çevresinde elips yörüngelerde nasıl dolandığını, ne zaman hızlanıp yavaşladığını ve yörünge büyüklüğüyle yıl uzunluğu arasındaki bağı anlatan üç kuraldır.AstronomiKessler sendromuKessler syndromeAlçak yörüngedeki çarpışmaların yeni enkaz doğurup yeni çarpışmalara yol açtığı ve yörüngeyi kullanılamaz hale getirebilecek zincirleme süreç.Uydu teknolojisiKırıcı ve yansıtıcı teleskopRefracting and reflecting telescopeKırıcı teleskop ışığı mercekle, yansıtıcı teleskop ayna ile toplar. Bugün büyük araştırma teleskoplarının hemen hepsi yansıtıcıdır.GözlemKırmızıya kaymaRedshiftBir gök cisminden gelen ışığın dalga boyunun uzun (kırmızı) uçlara kayması. Cismin uzaklaştığını ya da uzayın genişlediğini gösterir.KozmolojiKırmızı devRed giantÇekirdeğindeki hidrojeni tüketmiş, dış katmanları şişip soğuyarak kırmızımsı parlayan, çapı Güneş'in onlarca katı olabilen yıldızdır.AstrofizikKızılötesi astronomiInfrared astronomyGök cisimlerini kızılötesi ışıkla inceleyen gökbilim dalı. Toz bulutlarının ardını ve çok uzak, soğuk cisimleri görmeyi sağlar.GözlemKoronal kütle atımıCoronal mass ejectionKoronal kütle atımı, Güneş koronasından milyarlarca ton plazma ve manyetik alanın uzaya fırlatılmasıdır.AstrofizikKozmik ağCosmic webKozmik ağ, gökadaların ve karanlık maddenin evrende oluşturduğu dev ölçekli yapıdır: iplikler ve duvarlar boyunca dizilen gökadalar, aralarında ise neredeyse boş devasa boşluklar.KozmolojiKozmik ışınCosmic rayUzaydan gelen, çoğunlukla protonlardan ve atom çekirdeklerinden oluşan, ışık hızına yakın hızlarda ilerleyen yüklü parçacıklar.AstrofizikKozmik mikrodalga arka plan ışımasıCosmic microwave background (CMB)Büyük Patlama'dan yaklaşık 380.000 yıl sonra serbest kalan ve bugün tüm gökyüzünden 2,725 K sıcaklığında gelen mikrodalga ışıması.KozmolojiKozmik şişme (enflasyon)Cosmic inflationEvrenin ilk anlarında, saniyenin çok küçük bir kesrinde uzayın üstel hızla büyüdüğünü öne süren kuram. Evrenin neden düz ve her yönde aynı göründüğünü açıklar.KozmolojiKozmik tozCosmic dust (interstellar dust)Kozmik toz, yıldızlararası ortamda gaza karışmış mikrometre altı silikat ve karbon taneleridir; ışığı sönümler, kızılötesinde ışır ve yıldızların ile gezegenlerin ham maddesini oluşturur.AstrofizikKozmik uzaklık merdiveniCosmic distance ladderKozmik uzaklık merdiveni, paralaksla başlayıp Sefe değişenleri, Ia süpernovaları ve Hubble yasasıyla ilerleyerek uzak cisimlerin mesafesini birbirine bağlı basamaklarla ölçme zinciridir.KozmolojiKozmolojiCosmologyEvrenin bütününü, yani kökenini, büyük ölçekli yapısını, evrimini ve olası sonunu fizik yasalarıyla inceleyen bilim dalı.KozmolojiKozmolojik sabitCosmological constantEinstein'ın genel görelilik denklemlerine 1917'de eklediği, Yunan harfi Λ ile gösterilen terim. Bugün evrenin hızlanarak genişlemesini açıklayan karanlık enerjinin en yalın modelidir.KozmolojiKriyojenik yakıtCryogenic fuel (cryogenic propellant)Kriyojenik yakıt, roketlerde sıvı oksijen, sıvı hidrojen ya da sıvı metan gibi çok düşük sıcaklıkta sıvılaştırılıp saklanan itici maddelerin genel adıdır.Roket bilimiKriyovolkanizmaCryovolcanismKriyovolkanizma, lav yerine su, amonyak ya da metan gibi uçucu maddelerin püskürdüğü buz volkanizmasıdır; Enceladus'tan Plüton'a dış Güneş Sistemi'nde izleri bulunur.Gezegen bilimiKuarkQuarkProton ve nötronu oluşturan temel parçacık. Altı çeşidi vardır, renk yükü taşır ve tek başına bulunmaz; evrenin ilk mikrosaniyelerinde serbest kuark-gluon plazması hâlindeydi.KozmolojiKuasarQuasarKuasar, devasa bir kara deliğin çevresindeki maddeyi yutarken saçtığı muazzam ışınımla parlayan, çok uzaktaki bir galaksi çekirdeğidir.AstrofizikKuiper kuşağıKuiper beltKuiper kuşağı, Neptün yörüngesinin ötesinde uzanan, buzlu cisimler ve cüce gezegenlerle dolu halka biçimli bölgedir.Gezegen bilimiKutup ışıklarıAuroraKutup ışıkları, Güneş'ten gelen yüklü parçacıkların Dünya'nın manyetik alanı boyunca inip üst atmosferdeki gazları uyarmasıyla oluşan renkli gökyüzü ışımasıdır.Gezegen bilimiKutup Yıldızı (Demirkazık)Polaris (North Star, Pole Star)Kutup Yıldızı, Türkçede Demirkazık olarak da bilinen Polaris, kuzey gök kutbunun çok yakınında durduğu için gökyüzünde yerinden oynamıyormuş gibi görünen yıldızdır.AstronomiKuyruklu yıldızCometKuyruklu yıldız, Güneş'e yaklaştıkça ısınıp gaz ve toz salan, buz ile kayaçtan oluşan küçük bir gök cismidir.Gezegen bilimiKütleçekimsel merceklenmeGravitational lensingKütleçekimsel merceklenme, büyük bir kütlenin uzay-zamanı bükerek arkasındaki uzak cisimden gelen ışığın yolunu eğmesi ve görüntüyü büyütüp çarpıtması olayıdır.AstrofizikKütleçekimsel sapanGravity assistBir uzay aracının, bir gezegenin kütleçekimi ve hareketinden yararlanarak yakıt harcamadan hız ve yön değiştirmesi.Uzay görevleriKütleçekim dalgasıGravitational waveKütleçekim dalgası, kütleli cisimlerin hızlanması sırasında uzay-zamanda oluşup ışık hızıyla yayılan, uzayı çok hafifçe geren ve sıkıştıran dalgalanmadır.AstrofizikKütle merkezi (barimerkez)Barycenter (center of mass)Barimerkez, birbirinin çevresinde dolanan gök cisimlerinin ortak kütle merkezidir; Ay Dünya'nın tam merkezinin değil, Dünya ile Ay'ın paylaştığı bu noktanın çevresinde döner.Astronomi
L
Lagrange noktasıLagrange pointİki büyük kütlenin kütleçekimi ile dönmenin etkilerinin dengelendiği, küçük bir cismin göreli olarak sabit kalabildiği beş özel nokta (L1-L5).AstrofizikLibrasyon (Ay'ın salınımı)LibrationLibrasyon, Ay'ın bize hep aynı yüzünü gösterse de ay boyunca hafifçe sallanıyormuş gibi görünmesidir; bu sayede Dünya'dan Ay yüzeyinin yarısı değil yaklaşık yüzde 59'u görülebilir.Gözlem
M
MagnetarMagnetarManyetik alanı bilinen en güçlü değerlere ulaşan, ara sıra X ve gama ışını patlamaları yapan nötron yıldızıdır.AstrofizikMaksimum dinamik basınç (Max Q)Maximum dynamic pressure (Max Q)Max Q, bir roketin yükselirken gövdesine binen aerodinamik yükün zirveye ulaştığı andır; hız artar, hava seyrelir ve yük bir noktada en yüksek değerini alır.Roket bilimiManyetik alanMagnetic fieldHareket eden elektrik yüklerinin ve mıknatısların çevresinde oluşan, yüklü parçacıkları saptıran ve pusula iğnesini yönlendiren alan. Gezegenleri Güneş rüzgârına karşı korur.Astrofizik
KimdirTümü →
✨ Günün seçkisi23 Kasım
📚 Günün kitabıThe Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)Joanna Cole · 1990Görev dosyalarıTümü →
Son haberler
Işık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyor1 saat önce
NASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'ne3 saat önce
Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)6 saat önce
Dragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndü6 saat önce
Samanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdi8 saat önce
🧩 Haftanın bulmacası
6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →🧰 Uzay araçları
- Gökyüzü haritası
- Güneş Sistemi şu an
- ISS şu an nerede?
- Güneş tutulması
- Günün uzay kelimesi
- Hangisi daha büyük?
- Başka gezegende kaç kilo olurdum?














