Galaksi dönme eğrisi
Galaksi dönme eğrisi, yıldız ve gazın yörünge hızını merkezden uzaklığa göre gösterir; dış bölgelerde düşmeyip düz kalması karanlık madde ve MOND tartışmasının çıkış noktasıdır.
- İngilizce karşılığı
- Galaxy rotation curve
- İlgili alan
- Astrofizik
Galaksi dönme eğrisi, bir sarmal galaksideki yıldız ve gaz bulutlarının merkez çevresindeki yörünge hızını, merkezden uzaklığın işlevi olarak gösteren grafiktir. Yatay eksende uzaklık, düşey eksende hız (km/s) bulunur. Sıradan görünen bu çizgi, 20. yüzyılın ikinci yarısında karanlık madde fikrinin en güçlü gözlemsel dayanaklarından biri oldu: galaksilerin dış bölgeleri, görünen maddenin çekimiyle açıklanabilecek olandan çok daha hızlı dönüyor.
Ne beklenir, ne görülür?
Güneş Sistemi'nde kütlenin neredeyse tamamı merkezdedir ve Kepler yasalarına göre dıştaki gezegenler daha yavaş döner; hız, uzaklığın karekökü ile ters orantılı azalır. Bir galaksinin kütlesi de ışıldayan yıldızlarla merkezde toplanmış olsaydı, dış bölgelerde benzer bir düşüş beklenirdi. Aşağıdaki şemada kesikli A eğrisi bu beklentiyi, düz uzanan B eğrisi ise gözlenen durumu gösteriyor.

Dairesel yörüngede hız, içerideki kütle M(<r) ve yarıçap r ile v² = G·M(<r)/r bağıntısıyla ilişkilidir. Hız yarıçapla değişmiyorsa içerideki kütle yarıçapla yaklaşık doğrusal artmalıdır; yani yıldızların bittiği yerden çok ötede de kütle uzanıyor demektir. Bu çıkarım Vera Rubin ve Kent Ford'un 1975'teki duyurusunun özüdür.
Nasıl ölçülür?
Yöntem Doppler kaymasıdır. Bize eğik duran bir galakside bir yan yaklaşır, öteki yan uzaklaşır; tayf çizgilerinin kayması yörünge hızını verir. Kullanılan çizgiler arasında yıldız oluşum bölgelerinin H-alfa yayını ve nötr hidrojenin 21 santimetrelik radyo çizgisi vardır. İki yanın verisi ortalanarak eğri çizilir. Radyo gözlemleri, uzak yarıçaplara uzanan geniş eğriler çıkarmayı mümkün kıldı.
Kısa tarih
- 1914: Vesto Slipher Andromeda'nın dönmesine ilişkin ilk ölçümleri yaptı.
- 1933: Fritz Zwicky Coma Kümesi'nde galaksilerin, görünen maddenin çekimine göre fazla hızlı hareket ettiğini fark etti ve "karanlık madde" ifadesini önerdi. Bu, kümelerin içindeki hızlara dair bir gözlemdi; dönme eğrisi değildi.
- 1957: Henk van de Hulst ve arkadaşları, Hollanda'daki Dwingeloo'nun 25 metrelik radyo teleskobuyla Andromeda için bugünkü verilerle uyumlu, uzun bir dönme eğrisi yayımladı.
- 1959: Louise Volders, M33'ün Kepler dinamiğine uymayan biçimde döndüğünü gösterdi.
- 1970: Rubin ve Ford, Kent Ford'un yaptığı duyarlı bir görüntü tüplü tayfçekerle Andromeda'nın yayın bölgelerinden dönme eğrisini çıkardı.
- 1978-1980: Rubin, Norbert Thonnard ve Ford, 21 Sc türü sarmal galaksiyi sistemli biçimde inceleyip düz eğrileri doğruladı.
Kısacası düz eğri tek bir buluş değil, birkaç on yıla yayılan bir birikimdir; Rubin ve ekibinin katkısı, bunu geniş bir galaksi örneğinde göstermeleridir. Ayrıntı için Vera Rubin sayfasına bakabilirsiniz.

Örnekler
Samanyolu: Güneş'in galaktik merkeze uzaklığı 25 bin ile 28 bin ışık yılı arasındadır ve Güneş merkez çevresinde yaklaşık 200-220 km/s hızla, yaklaşık 212 milyon yılda bir tur döner. Gözlenen eğri görece düzdür; bu da yıldız ve gaz kütlesinin ötesinde ek kütleye işaret eder. Modellere göre karanlık madde kütlesi 1-1,5 trilyon Güneş kütlesi dolayındadır.
Andromeda (M31): Rubin ve Ford'un 1970 çalışmasının konusu, Samanyolu'nun en büyük komşusudur. Aşağıdaki görüntü NASA'nın GALEX uydusunun morötesi bakışıdır.

Ayrıntılı bilgi için Andromeda Galaksisi maddesine bakabilirsiniz.
İki yorum: karanlık madde ve MOND
Karanlık madde yorumu (standart görüş): galaksiler, görünmeyen ve ışıma yapmayan maddeden oluşan çok daha geniş haloların merkezinde duran yıldız-gaz yığınlarıdır. Halo yoğunluğunun yarıçapla nasıl değiştiğini betimleyen yaygın model Navarro–Frenk–White profilidir (1996). NASA'nın aktardığı çerçevede evrenin yaklaşık yüzde 5'i sıradan, yaklaşık yüzde 27'si karanlık maddedir. Bu yorumun zorlandığı bir nokta, simülasyonların galaksi merkezinde "sivri" (cuspy) yoğunluk öngörmesine karşın bazı gözlemlerin "yassı" (cored) çekirdekleri tercih etmesidir.
MOND yorumu (Modifiye Newton Dinamiği): Mordehai Milgrom 1982-83'te çok düşük ivmelerde Newton çekim yasasının değiştiğini önerdi. Eşik ivme yaklaşık 1,2 × 10⁻¹⁰ m/s² olarak alınır. MOND, düz eğrileri ve özellikle düşük yüzey parlaklıklı galaksileri iyi anlatır; kütle ile dönme hızı arasındaki "baryonik Tully–Fisher" bağıntısını önceden söyler. 2016'da SPARC veri tabanından 153 galakside 2 693 örnekle yapılan bir çalışma, dönme eğrilerinden görülen ivmenin yalnızca gözlenen sıradan maddeden öngörülebildiğini gösterdi.
Tartışma buradan sonra dengelidir. MOND tek başına galaksi kümelerini ve Büyük Patlama'dan kalan mikrodalga arka planın ayrıntılarını rahat açıklayamaz; 2004'te Jacob Bekenstein'ın önerdiği görelilik uyumlu genişleme TeVeS, kütleçekim dalgalarının hızına dair GW170817 ölçümüyle zorlaştı. Öte yandan karanlık madde modeli de bu ölçekli ilişkinin neden bu kadar düzenli çıktığını hâlâ kolay bir açıklamaya bağlayabilmiş değil. 2023'te geniş çift yıldızlar üzerinde yapılan bir sınama MOND lehine okundu ama veri kalitesi gerekçesiyle sert biçimde eleştirildi. Rubin'in kendisi de bulgularının karanlık maddeye alternatif modelleri dışlamadığını belirtmişti. Konunun kuramsal yanı için MOND sayfasına bakabilirsiniz.
Sık karıştırılanlar
- Düz eğri ≠ katı cisim gibi dönme: hız sabit olsa da dış yıldızlar aynı sürede daha uzun yol alır, yani açısal hız uzakta düşer.
- "Kepler yanlış çıktı": Kepler yasaları kütle dağılımı bilindiğinde geçerlidir; sorun, görünen kütlenin yetmemesidir.
- "Karanlık madde ölçüldü": dönme eğrisi karanlık maddeyi doğrudan değil, çekimsel etkisiyle gösterir; MOND gibi alternatifler bu yüzden hâlâ tartışılır.
- Vera Rubin Gözlemevi: Şili'deki gözlemevi, onun adını 20 Aralık 2019'da aldı.
















