23 Kasım 2026, PazartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bugün uzayda, Sıradaki fırlatma: Ariane 64 Block 2 fırlatması: Amazon Leo (LE-04)23 Kasım 2026, 14:09

Galaksi dönme eğrisi

Galaksi dönme eğrisi, yıldız ve gazın yörünge hızını merkezden uzaklığa göre gösterir; dış bölgelerde düşmeyip düz kalması karanlık madde ve MOND tartışmasının çıkış noktasıdır.

İngilizce karşılığı
Galaxy rotation curve
İlgili alan
Astrofizik

Galaksi dönme eğrisi, bir sarmal galaksideki yıldız ve gaz bulutlarının merkez çevresindeki yörünge hızını, merkezden uzaklığın işlevi olarak gösteren grafiktir. Yatay eksende uzaklık, düşey eksende hız (km/s) bulunur. Sıradan görünen bu çizgi, 20. yüzyılın ikinci yarısında karanlık madde fikrinin en güçlü gözlemsel dayanaklarından biri oldu: galaksilerin dış bölgeleri, görünen maddenin çekimiyle açıklanabilecek olandan çok daha hızlı dönüyor.

Ne beklenir, ne görülür?

Güneş Sistemi'nde kütlenin neredeyse tamamı merkezdedir ve Kepler yasalarına göre dıştaki gezegenler daha yavaş döner; hız, uzaklığın karekökü ile ters orantılı azalır. Bir galaksinin kütlesi de ışıldayan yıldızlarla merkezde toplanmış olsaydı, dış bölgelerde benzer bir düşüş beklenirdi. Aşağıdaki şemada kesikli A eğrisi bu beklentiyi, düz uzanan B eğrisi ise gözlenen durumu gösteriyor.

Bir sarmal galakside beklenen (A, kesikli) ve gözlenen (B) yörünge hızı: gözlenen eğri uzakta düşmüyor, düz kalıyor
PhilHibbs (kamu malı, Wikimedia Commons)

Dairesel yörüngede hız, içerideki kütle M(<r) ve yarıçap r ile v² = G·M(<r)/r bağıntısıyla ilişkilidir. Hız yarıçapla değişmiyorsa içerideki kütle yarıçapla yaklaşık doğrusal artmalıdır; yani yıldızların bittiği yerden çok ötede de kütle uzanıyor demektir. Bu çıkarım Vera Rubin ve Kent Ford'un 1975'teki duyurusunun özüdür.

Nasıl ölçülür?

Yöntem Doppler kaymasıdır. Bize eğik duran bir galakside bir yan yaklaşır, öteki yan uzaklaşır; tayf çizgilerinin kayması yörünge hızını verir. Kullanılan çizgiler arasında yıldız oluşum bölgelerinin H-alfa yayını ve nötr hidrojenin 21 santimetrelik radyo çizgisi vardır. İki yanın verisi ortalanarak eğri çizilir. Radyo gözlemleri, uzak yarıçaplara uzanan geniş eğriler çıkarmayı mümkün kıldı.

Kısa tarih

  • 1914: Vesto Slipher Andromeda'nın dönmesine ilişkin ilk ölçümleri yaptı.
  • 1933: Fritz Zwicky Coma Kümesi'nde galaksilerin, görünen maddenin çekimine göre fazla hızlı hareket ettiğini fark etti ve "karanlık madde" ifadesini önerdi. Bu, kümelerin içindeki hızlara dair bir gözlemdi; dönme eğrisi değildi.
  • 1957: Henk van de Hulst ve arkadaşları, Hollanda'daki Dwingeloo'nun 25 metrelik radyo teleskobuyla Andromeda için bugünkü verilerle uyumlu, uzun bir dönme eğrisi yayımladı.
  • 1959: Louise Volders, M33'ün Kepler dinamiğine uymayan biçimde döndüğünü gösterdi.
  • 1970: Rubin ve Ford, Kent Ford'un yaptığı duyarlı bir görüntü tüplü tayfçekerle Andromeda'nın yayın bölgelerinden dönme eğrisini çıkardı.
  • 1978-1980: Rubin, Norbert Thonnard ve Ford, 21 Sc türü sarmal galaksiyi sistemli biçimde inceleyip düz eğrileri doğruladı.

Kısacası düz eğri tek bir buluş değil, birkaç on yıla yayılan bir birikimdir; Rubin ve ekibinin katkısı, bunu geniş bir galaksi örneğinde göstermeleridir. Ayrıntı için Vera Rubin sayfasına bakabilirsiniz.

Dönme eğrisinin kilometre taşları
Uzay Gündem

Örnekler

Samanyolu: Güneş'in galaktik merkeze uzaklığı 25 bin ile 28 bin ışık yılı arasındadır ve Güneş merkez çevresinde yaklaşık 200-220 km/s hızla, yaklaşık 212 milyon yılda bir tur döner. Gözlenen eğri görece düzdür; bu da yıldız ve gaz kütlesinin ötesinde ek kütleye işaret eder. Modellere göre karanlık madde kütlesi 1-1,5 trilyon Güneş kütlesi dolayındadır.

Andromeda (M31): Rubin ve Ford'un 1970 çalışmasının konusu, Samanyolu'nun en büyük komşusudur. Aşağıdaki görüntü NASA'nın GALEX uydusunun morötesi bakışıdır.

Galaxy Evolution Explorer'ın morötesi ışıkta görüntülediği Andromeda Gökadası (M31); morötesinde en sıcak, genç yıldızlar parlar
NASA/JPL-Caltech

Ayrıntılı bilgi için Andromeda Galaksisi maddesine bakabilirsiniz.

İki yorum: karanlık madde ve MOND

Karanlık madde yorumu (standart görüş): galaksiler, görünmeyen ve ışıma yapmayan maddeden oluşan çok daha geniş haloların merkezinde duran yıldız-gaz yığınlarıdır. Halo yoğunluğunun yarıçapla nasıl değiştiğini betimleyen yaygın model Navarro–Frenk–White profilidir (1996). NASA'nın aktardığı çerçevede evrenin yaklaşık yüzde 5'i sıradan, yaklaşık yüzde 27'si karanlık maddedir. Bu yorumun zorlandığı bir nokta, simülasyonların galaksi merkezinde "sivri" (cuspy) yoğunluk öngörmesine karşın bazı gözlemlerin "yassı" (cored) çekirdekleri tercih etmesidir.

MOND yorumu (Modifiye Newton Dinamiği): Mordehai Milgrom 1982-83'te çok düşük ivmelerde Newton çekim yasasının değiştiğini önerdi. Eşik ivme yaklaşık 1,2 × 10⁻¹⁰ m/s² olarak alınır. MOND, düz eğrileri ve özellikle düşük yüzey parlaklıklı galaksileri iyi anlatır; kütle ile dönme hızı arasındaki "baryonik Tully–Fisher" bağıntısını önceden söyler. 2016'da SPARC veri tabanından 153 galakside 2 693 örnekle yapılan bir çalışma, dönme eğrilerinden görülen ivmenin yalnızca gözlenen sıradan maddeden öngörülebildiğini gösterdi.

Tartışma buradan sonra dengelidir. MOND tek başına galaksi kümelerini ve Büyük Patlama'dan kalan mikrodalga arka planın ayrıntılarını rahat açıklayamaz; 2004'te Jacob Bekenstein'ın önerdiği görelilik uyumlu genişleme TeVeS, kütleçekim dalgalarının hızına dair GW170817 ölçümüyle zorlaştı. Öte yandan karanlık madde modeli de bu ölçekli ilişkinin neden bu kadar düzenli çıktığını hâlâ kolay bir açıklamaya bağlayabilmiş değil. 2023'te geniş çift yıldızlar üzerinde yapılan bir sınama MOND lehine okundu ama veri kalitesi gerekçesiyle sert biçimde eleştirildi. Rubin'in kendisi de bulgularının karanlık maddeye alternatif modelleri dışlamadığını belirtmişti. Konunun kuramsal yanı için MOND sayfasına bakabilirsiniz.

Sık karıştırılanlar

  • Düz eğri ≠ katı cisim gibi dönme: hız sabit olsa da dış yıldızlar aynı sürede daha uzun yol alır, yani açısal hız uzakta düşer.
  • "Kepler yanlış çıktı": Kepler yasaları kütle dağılımı bilindiğinde geçerlidir; sorun, görünen kütlenin yetmemesidir.
  • "Karanlık madde ölçüldü": dönme eğrisi karanlık maddeyi doğrudan değil, çekimsel etkisiyle gösterir; MOND gibi alternatifler bu yüzden hâlâ tartışılır.
  • Vera Rubin Gözlemevi: Şili'deki gözlemevi, onun adını 20 Aralık 2019'da aldı.

İlgili terimlerTümü →

Kozmik tozCosmic dust (interstellar dust)Kozmik toz, yıldızlararası ortamda gaza karışmış mikrometre altı silikat ve karbon taneleridir; ışığı sönümler, kızılötesinde ışır ve yıldızların ile gezegenlerin ham maddesini oluşturur.Önyıldız (protoyıldız)ProtostarÖnyıldız, moleküler bulutun çöken bir parçasından doğan, kütle toplayan ve çekirdeğinde henüz hidrojen füzyonu başlamamış genç yıldız nesnesidir.Ters kare yasasıInverse-square lawTers kare yasası, bir noktadan yayılan ışığın, kütleçekiminin ya da elektrik kuvvetinin şiddetinin uzaklığın karesiyle azaldığını söyler: uzaklık iki katına çıkarsa şiddet dörtte birine düşer.Tayf türü (yıldız sınıflandırması)Spectral type (stellar classification)Tayf türü, yıldızları ışığındaki soğurma çizgilerine göre O, B, A, F, G, K, M harfleriyle en sıcaktan en soğuğa sıralayan sınıflandırmadır; Güneş G2V'dir.Işık hızıSpeed of lightIşık hızı, ışığın boşlukta aldığı yolun hızıdır: tam olarak saniyede 299 792 458 metre; evrende bilgi ve madde için aşılamaz üst hız sınırı olarak işlev görür.Aşırı dev yıldızSupergiant starAşırı dev yıldız, çok kütleli ve evrimleşmiş, binlerce ila milyonlarca Güneş parlaklığına ulaşan yıldızdır; Betelgeuse, Rigel ve Antares bu sınıftandır ve süpernova olarak ölürler.Süpernova kalıntısıSupernova remnantSüpernova kalıntısı, patlayan bir yıldızın fırlattığı madde ile süpürdüğü gazın şok dalgasıyla genişleyen bulutudur; Yengeç Bulutsusu ve Cassiopeia A en bilinen örnekleridir.Yıldız rüzgârıStellar windYıldız rüzgârı, bir yıldızın üst atmosferinden uzaya sürekli akan gaz akımıdır; Güneş'te hafif, kütleli yıldızlarda ise milyonlarca kat güçlü ve çok daha hızlıdır.

✨ Günün seçkisi23 Kasım

The Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)📚 Günün kitabıThe Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)Joanna Cole · 1990

KimdirTümü →

  1. Scott CarpenterScott CarpenterABD
  2. Ronald McNairRonald McNairABD
  3. Antony HewishAntony HewishBirleşik Krallık
  4. Max FagetMax FagetABD
  5. Alan BeanAlan BeanABD

Son haberler

  1. Işık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyorIşık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyor1 saat önce
  2. NASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'neNASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'ne3 saat önce
  3. Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)6 saat önce
  4. Dragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndüDragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndü7 saat önce
  5. Samanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdiSamanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdi8 saat önce

Çok okunanlar

  1. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor
  2. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl
  3. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı
  4. Uzay Yolu: İlk Temas'taki gibi uzaylılar Dünya'yı gerçekte nasıl fark ederdi?
  5. BepiColombo Merkür'ün yörüngesine girdi: ikinci uzay aracı, ilk çift araç

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar