21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Artemis Mutabakatı

NASA ve ABD Dışişleri Bakanlığı'nın 13 Ekim 2020'de sekiz ülkeyle başlattığı, Ay ve ötesinde sivil keşif için bağlayıcı olmayan ilkeler çerçevesi; 28 Ekim 2026'da 78 imzacıya ulaştı.

Ajans / kurum
NASA ve ABD Dışişleri Bakanlığı
Fırlatma tarihi
13 Ekim 2020
Durum
Görevde
Hedef
Ay, Mars, kuyruklu yıldızlar ve asteroitlerde sivil keşif ve kullanım için ortak ilkeler
Verileri göster
Kabul tarihi13 Ekim 2020
BaşlatanlarNASA ve ABD Dışişleri Bakanlığı
Kurucu imzacı8 (Avustralya, Kanada, İtalya, Japonya, Lüksemburg, BAE, Birleşik Krallık, ABD)
Güncel imzacı sayısı78 (28 Ekim 2026: Vietnam)
Metin13 bölüm; 3-12. bölümler 10 ilke
Hukuki nitelikBağlayıcı olmayan siyasi taahhüt
En çok imza2024 ve 2026'da 19'ar (2026: 28 Ekim itibarıyla)
Türkiye'nin imzası31 Ağustos 2026, 71. imzacı
Principals toplantısı 2026Antalya, 5 Ekim'den itibaren

Artemis Mutabakatı (İngilizce adıyla Artemis Accords), NASA ile ABD Dışişleri Bakanlığı'nın 13 Ekim 2020'de başlattığı, Ay'ın ve diğer gök cisimlerinin sivil keşfi ve kullanımı için ortak ilkeler koyan uluslararası bir çerçevedir. Bir uzay aracı ya da roket değil; Artemis programına katılan ya da katılmak isteyen ülkelerin aynı kurallara bağlı kalacağını söyleyen siyasi bir taahhüt metnidir. NASA'nın verdiği sayıya göre 28 Ekim 2026'da, Vietnam'ın imzasıyla birlikte imzacı sayısı 78'e ulaştı. Türkiye 31 Ağustos 2026'da 71. imzacı oldu.

Amaç: Ay'da ortak kurallar

Metnin kendi ifadesiyle amaç, Artemis programını ilerletmek niyetiyle sivil uzay keşfinin yönetişimini güçlendirecek pratik ilkeler, rehberler ve iyi uygulamalar kümesi ortaya koymaktır. Gerekçe de açık: ortak ilkeler operasyonların güvenliğini artırır, belirsizliği azaltır, uzayın sürdürülebilir kullanımını kolaylaştırır. Mutabakat, 1967 tarihli Dış Uzay Antlaşması'nın ve diğer uluslararası belgelerin bazı yükümlülüklerini uygulamaya dönük biçimde somutlaştırmayı hedefler; yeni bir antlaşma değildir. Uzay hukukunun genel çerçevesi için uzay hukuku sayfamıza bakabilirsiniz.

İlkeler imzacıların sivil uzay kurumlarının faaliyetleri için geçerlidir. Kapsam Ay, Mars, kuyruklu yıldızlar ve asteroitlerin yüzeyi ile yer altını, Ay ya da Mars yörüngesini, Dünya-Ay sistemindeki Lagrange noktalarını ve bu yerler arasındaki geçiş yollarını içerir. NASA Yöneticisi Jim Bridenstine, ilk imza gününde Artemis'in insanlık tarihinin en geniş ve en çeşitli uluslararası insanlı keşif programı olacağını vurguladı; NASA'nın uluslararası ilişkilerden sorumlu o dönemki vekil yöneticisi Mike Gold ise yolculuğun Ay'a, Mutabakatın varış noktasının ise barışçıl ve müreffeh bir geleceğe gittiğini söyledi.

Hukuki nitelik: bağlayıcı değil, siyasi taahhüt

Metin kendisini bir "siyasi taahhüt" olarak tanımlar. NASA'nın imzacılar grubu için yayımladığı çalışma yöntemi belgesi de Mutabakatı "bağlayıcı olmayan ilkeler, rehberler ve iyi uygulamalar" diye anar. Aynı belge iki noktayı özellikle vurgular: Mutabakatı imzalamak başka imzacılarla belirli bir ortak uzay faaliyetini kendiliğinden başlatmaz, ve hiçbir ülkenin, imzacı olsun olmasın, başka ülkelerle uzay iş birliği yapmasını da engellemez. Metnin gerisi, ortak faaliyetlerin mutabakat muhtıraları ya da kurumlar arası düzenlemelerle yürütüleceğini, bu belgelerin Mutabakata atıf yapması gerektiğini söyler.

Metin ayrıca her imzacının, adına hareket eden kuruluşların ilkelere uymasını sağlamak için uygun adımlar atacağını belirtir. Yani özel şirketler doğrudan imzacı değildir, ama bir imzacı adına çalışıyorlarsa kurallar onlara da yansıtılır.

Sanayi ve Teknoloji Bakanı Mehmet Fatih Kacır, 31 Ağustos 2026'da Washington'daki NASA Genel Merkezi'nde Türkiye adına Artemis Mutabakatı'nı imzalarken
NASA/Bill Ingalls

Metin: 13 bölüm, 10 ilke

Metin on üç bölümden oluşur. İlk ikisi amaç-kapsam ve uygulamayı, sonuncusu son hükümleri düzenler; 3 ile 12. bölümler on ilkeyi sayar:

BölümİlkeNe diyor?
3Barışçıl amaçlarİş birliği yalnız barışçıl amaçlarla ve uluslararası hukuka uygun yürütülür.
4ŞeffaflıkUlusal uzay politikaları ve keşif planları geniş biçimde duyurulur; bilimsel bilgi kamuyla ve uluslararası bilim camiasıyla paylaşılır.
5Birlikte çalışabilirlikYakıt depolama ve ikmal, iniş yapıları, haberleşme ve güç sistemleri gibi alanlarda ortak standartlar kullanılır, yoksa geliştirilir.
6Acil yardımUzayda sıkıntıya düşen personele makul her yardım yapılır; Kurtarma ve Geri Verme Anlaşması'ndaki yükümlülükler teyit edilir.
7Uzay nesnelerinin tesciliOrtak faaliyetlerde hangi imzacının hangi nesneyi Tescil Sözleşmesi uyarınca kaydettireceği belirlenir.
8Bilimsel verilerin açıklanmasıBilimsel sonuçlar zamanında kamuya açılır; bu taahhüt, bir imzacı adına yürütülmeyen özel sektör faaliyetlerini kapsamaz.
9Uzay mirasının korunmasıTarihî açıdan önemli iniş yerleri, araçlar ve eserler ortak geliştirilecek standartlarla korunur.
10Uzay kaynaklarıKaynak çıkarmanın tek başına ulusal mülk edinme sayılmadığı teyit edilir; faaliyetler Birleşmiş Milletler'e bildirilir.
11Faaliyetlerin çatışmasının önlenmesiZararlı girişimden kaçınma, bilgi paylaşımı ve geçici "güvenlik bölgeleri" ilan etme.
12Yörünge enkazıGörev sonu pasifleştirme ve bertaraf planlanır; uzun ömürlü enkaz üretimi sınırlanır.

Metnin en teknik iki bölümü 10 ve 11'dir. Uzay kaynaklarına ilişkin bölüm, çıkarma faaliyetlerinin Dış Uzay Antlaşması'nın ikinci maddesindeki "ulusal mülk edinme yasağı" ile çelişmediğini ilan eder; sözleşmelerin ve hukuki belgelerin de bu antlaşmayla uyumlu olması gerektiğini ekler. Bu konunun ekonomik yönü uzay madenciliği sayfasında ele alınıyor. Güvenlik bölgeleri ise bir faaliyetin normal işleyişinin ya da bir arızanın zararlı girişime yol açabileceği alanı tanımlar. Bölge, operasyonun niteliğine göre boyutlandırılır, operasyon bitince sona erer ve kurulması, değiştirilmesi, kaldırılması Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri'ne ve diğer imzacılara bildirilir. Metin, güvenlik bölgelerinin gök cisimlerinin tüm bölgelerine serbest erişim ilkesini ortadan kaldırmayacağını da açıkça yazar. Enkaz konusunun temel kavramları için uzay enkazı maddesine bakılabilir.

Son hükümlerde imzacıların uygulamayı gözden geçirmek için düzenli istişare edeceği, özgün metnin ABD hükümetinde saklanacağı ve bir kopyasının Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri'ne iletileceği yazar; bu kopya BM Şartı'nın 102. maddesi uyarınca tescile uygun değildir. 13 Ekim 2020'den sonra isteyen her devlet imzasını ABD hükümetine sunarak metne eklenebilir.

Takvim: sekiz ülkeden yetmiş sekize

İlk imzalar 13 Ekim 2020'de atıldı. Sekiz kurucu imzacı Avustralya, Kanada, İtalya, Japonya, Lüksemburg, Birleşik Arap Emirlikleri, Birleşik Krallık ve ABD'ydi. Birleşik Krallık imzasını Uluslararası Astronotik Kongresi sırasında attı; ABD adına metni NASA Yöneticisi Jim Bridenstine imzaladı. Dokuzuncu imza Ukrayna'dan 12 Kasım 2020'de geldi; Güney Kore (24 Mayıs 2021), Yeni Zelanda ve Brezilya izledi. Fransa 7 Haziran 2022'de 20., Hindistan 21 Haziran 2023'te 27., Almanya 14 Eylül 2023'te 29. oldu. Yılda en çok imza 2024'te (19) ve 2026'da (28 Ekim itibarıyla 19) atıldı.

Artemis Mutabakatı'nda imzacı sayısı
Uzay Gündem
Verileri göster
20209
202114
202223
202333
202452
202559
202678

NASA'nın listesine göre Ağustos sonundan Ekim sonuna kadar sekiz ülke katıldı: Türkiye 31 Ağustos'ta 71., Cibuti 14 Eylül'de 72. imzacı oldu; Arnavutluk (21 Eylül), Hırvatistan (23 Eylül), Fildişi Sahili (24 Eylül) ve San Marino (25 Eylül) birkaç gün içinde peş peşe katıldı ve sayı 76'ya çıktı. NASA bu aşamada dünya ülkelerinin yaklaşık yüzde 40'ının Mutabakat çerçevesinde kendisiyle çalıştığını, 1967 Dış Uzay Antlaşması'nı imzalayan ülkelerin de yaklaşık üçte ikisinin Mutabakata katıldığını duyurdu. Özbekistan 19 Ekim'de 77., Vietnam 28 Ekim'de 78. oldu. Vietnam'ın imzasını Ha Long'daki Vietnam Uluslararası Dijital Haftası'nda Bilim ve Teknoloji Bakanı Vũ Hải Quân attı. Bu iki katılımın haberleri için Özbekistan ve Vietnam yazılarına göz atabilirsiniz.

İmzacılar nasıl çalışıyor?

Metindeki "düzenli istişare" hükmü 2024'te kurumsallaştı: imzacılar grubunun çalışma yöntemi, 14 Ekim 2024'te Milano'da konsensüsle kabul edildi. Grup, her ülkenin üst düzey temsilcisinden (genellikle uzay ajansı başkanı ya da bakanlık yetkilisi) oluşan "Principals" ve onların atadığı bir çalışma grubundan oluşur. Principals'ın yılda en az bir kez, tercihen Uluslararası Astronotik Kongresi sırasında toplanması öngörülür; toplantıya dönüşümlü olarak (önerilen sayı üç) eş başkanlar başkanlık eder ve eş başkanlardan biri yıl içindeki çalışma düzeyindeki atölyeye ev sahipliği yapar. Hedef konsensüstür, ancak bir imzacı grubun ürettiği bir çıktıyı uygulamayı reddedebilir. Toplantılar ve atölyeler medyaya kapalıdır; paylaşılan bilgi ihracat kontrolüne tabi ya da ticari sır olmamalıdır.

NASA'nın 28 Eylül 2026 tarihli duyurusuna göre bu yılki Principals toplantısı, Antalya'daki Uluslararası Astronotik Kongresi sırasında 5 Ekim'den itibaren yapılacaktı; eş başkanlığını NASA Başkan Yardımcısı Matt Anderson ile Peru Uzay Ajansı (CONIDA) başkanı Tümgeneral Roberto Melgar Sheen üstlenecekti. Duyuruda gündem başlıkları olarak girişimden kaçınma, birlikte çalışabilirlik standartları, bilimsel veri paylaşımı ve tescil uygulamaları sayılıyor.

Bilimsel ve teknik önemi

Mutabakat bilimsel bir sonuç üretmez; önemi, Ay yüzeyinde ilk kez birden fazla ülkenin ve şirketin aynı bölgelerde, aynı anda çalışacağı bir dönemin kurallarını önceden belirlemeye çalışmasındadır. Artemis programının amaçları arasında Ay'a ilk kadının ve bir sonraki erkeğin inmesi var; programın ayrıntıları Artemis Programı, Artemis II ve Artemis III sayfalarında. Ay yüzeyine ticari iniş araçlarıyla yük taşıyan CLPS gibi programlar, aynı bölgelerde birden fazla aktörün çalışması durumunda güvenlik bölgesi ve veri paylaşımı ilkelerinin pratik karşılığı olabilecek bir alandır. Birlikte çalışabilirlik ilkesi de yakıt ikmalinden haberleşmeye kadar ortak standartlara yönelik teknik çalışmayı teşvik eder. Ay yolculuklarının tarihi için Ay'a yolculuklar sayfasına bakılabilir.

Sınırlarını da bilmek gerekir. Mutabakat bağlayıcı değildir, yalnız sivil uzay faaliyetlerini kapsar ve imzacıların çıktıları uygulayıp uygulamayacağı kendilerine bırakılmıştır. Metin bunun farkındadır: güvenlik bölgelerinin kullanımının ortak deneyime göre zamanla ayarlanacağını yazar ve birçok bölümde imzacıların edindiği deneyimi Birleşmiş Milletler Uzayın Barışçıl Kullanımı Komitesi (COPUOS) gibi çok taraflı süreçlere katkı olarak sunacağını belirtir.

Türkiye'den bakış

Türkiye, Mutabakatı 31 Ağustos 2026'da, Washington'daki NASA Genel Merkezi'nde (Mary W. Jackson binası) düzenlenen törenle imzaladı. Türkiye adına imzayı Sanayi ve Teknoloji Bakanı Mehmet Fatih Kacır attı; törende Türkiye Uzay Ajansı Başkanı Yusuf Kıraç, NASA Yöneticisi Jared Isaacman ve ABD Dışişleri Bakanlığı'nın uzay ve çevreden sorumlu yetkilisi (Deputy Assistant Secretary) Connor Tomlinson da bulundu. Isaacman, Türkiye'yi 71. imzacı olarak karşıladı ve NASA'nın Artemis'te büyük işlere tek başına girişmediğini, her imzacıyı bu çabaya katılmaya davet ettiğini söyledi. Türkiye'nin kendi Ay görevi AYAP-1 ayrı bir program; yukarıda anlatıldığı gibi Mutabakatı imzalamak tek başına belirli bir ortak görev anlamına gelmez.

Türkiye'nin kısa süre sonra, Ekim 2026'da Uluslararası Astronotik Kongresi'ne ev sahipliği yapması da dikkat çekicidir: Mutabakatın yıllık Principals toplantısı Antalya'da, imzacı sayısının hızla arttığı bir dönemde planlanmıştı. İmzanın haberi ve değerlendirmesi için Türkiye Artemis Mutabakatı'nın 71. imzacısı oldu yazısına, Türk uzay kurumlarının genel haritası için Türk uzay sanayisinin haritasına bakabilirsiniz.

Kısaca

  • Mutabakat, 13 Ekim 2020'de NASA ve ABD Dışişleri Bakanlığı'nca sekiz ülkeyle başlatıldı; 28 Ekim 2026'da 78 imzacıya ulaştı.
  • On üç bölümlü metnin 3-12. bölümleri on ilke sayar: barışçıl amaç, şeffaflık, birlikte çalışabilirlik, acil yardım, tescil, bilimsel veri, miras, uzay kaynakları, çatışma önleme ve enkaz.
  • Metin bağlayıcı değildir; sivil uzay faaliyetleri için siyasi bir taahhüttür ve başka ülkelerle iş birliğini engellemez.
  • İmzacılar grubu 2024'te Milano'da kabul edilen yöntemle, yılda en az bir kez Principals toplantısı yapar.
  • Türkiye 31 Ağustos 2026'da 71. imzacı oldu.

Diğer görevlerTümü →

Görevle ilgili haberler

  1. NASA yeni astronot sınıfı için başvuruları açtı: son tarih 3 Aralık, hedef Ay ve MarsNASA yeni astronot sınıfı için başvuruları açtı: son tarih 3 Aralık, hedef Ay ve Mars8 Kasım 2026, 01:05
  2. Vietnam Artemis Mutabakatı'nın 78. imzacısı oldu: imza Ha Long'da atıldıVietnam Artemis Mutabakatı'nın 78. imzacısı oldu: imza Ha Long'da atıldı29 Ekim 2026, 07:10
  3. Özbekistan, Semerkant'taki törenle Artemis Mutabakatı'nın 77. imzacısı olduÖzbekistan, Semerkant'taki törenle Artemis Mutabakatı'nın 77. imzacısı oldu21 Ekim 2026, 01:05
  4. Türkiye Artemis Mutabakatı'nın 71. imzacısı oldu: Ay için ortak kurallar ne getiriyor?Türkiye Artemis Mutabakatı'nın 71. imzacısı oldu: Ay için ortak kurallar ne getiriyor?17 Ekim 2026, 17:12
  5. Milli Uzay Programı 2026 bilançosu: tamamlananlar, gecikenler, belirsizlerMilli Uzay Programı 2026 bilançosu: tamamlananlar, gecikenler, belirsizler8 Ekim 2026, 02:55
  6. AYAP-1 rehberi: Türkiye'nin ilk Ay aracı, hibrit motoru ve 2027 takvimiAYAP-1 rehberi: Türkiye'nin ilk Ay aracı, hibrit motoru ve 2027 takvimi8 Ekim 2026, 02:55

✨ Günün seçkisi21 Kasım

Kosmotheoros (Christiaan Huygens)📚 Günün kitabıKosmotheoros (Christiaan Huygens)Christiaan Huygens · 1698

Sıradaki fırlatmalarTümü →

Son haberler

  1. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli gölISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl1 saat önce
  2. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresiAy toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi1 saat önce
  3. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladıCuriosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı1 saat önce
  4. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacıAy'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı7 saat önce
  5. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyorBepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor14 saat önce

Çok okunanlar

  1. ESO duyurdu: CTAO-Güney'e iki büyük gama ışını teleskobu daha, Paranal'da 53 teleskop olacak
  2. Perseverance'ın telsizleri, Odyssey'in tepki çarkı arızalı: iki Mars görevinde bilim durdu
  3. NASA, Ay roketi SLS'nin RS-25 motorunu Stennis'te 200 saniye ateşledi
  4. Çocuklar için uzay kitapları: yaşa göre 18 öneri (3 yaştan gence)
  5. Yeni başlayanlar için en iyi astronomi kitapları: 16 uzay kitabı önerisi

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar