23 Kasım 2026, PazartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bugün uzayda, Sıradaki fırlatma: Ariane 64 Block 2 fırlatması: Amazon Leo (LE-04)23 Kasım 2026, 14:09

Çift yıldız

Ortak kütle merkezi etrafında birbirini dolaşan iki yıldızdan oluşan sistemdir.

İngilizce karşılığı
Binary star
İlgili alan
Astronomi

Çift yıldız, ortak bir kütle merkezi çevresinde birbirini çekimle dolaşan iki yıldızdan oluşan sistemdir. Gökyüzünde tek nokta gibi görünen birçok yıldız, aslında böyle çiftlerdir; Güneş benzeri yıldızların yaklaşık yarısı çift ya da daha çoklu sistemlerin üyesidir.

Nasıl işler?

İki yıldız, birbirinin çekim alanında Kepler yasalarına uygun yörüngeler çizer. Yörüngelerin süresi saatlerden yüz binlerce yıla kadar değişir. Bu sistemlerin en büyük değeri, yıldız kütlesini doğrudan ölçmemize olanak vermesidir. Kepler'in üçüncü yasasına göre iki yıldızın toplam kütlesi, yörünge yarı büyük ekseninin (astronomi birimiyle) küpünün, yörünge periyodunun (yıl olarak) karesine bölümüne eşittir ve sonuç Güneş kütlesi cinsinden çıkar. Örneğin Alfa Centauri A ve B için eksen yaklaşık 23 astronomi birimi, periyot yaklaşık 80 yıldır; bu, toplam kütleyi yaklaşık iki Güneş kütlesi olarak verir.

Çift yıldızlar nasıl görüldüklerine göre sınıflandırılır. Görsel çiftler teleskopla iki ayrı yıldız olarak seçilir. Tayfsal çiftlerde iki yıldız ayrılamaz, ama tayf çizgileri yıldızlar yaklaşıp uzaklaştıkça Doppler etkisiyle kayar. Örtüşen çiftlerde yörünge düzlemi bizden bakınca kenardan görünür ve yıldızlar birbirinin önünden geçerek toplam parlaklığı düşürür. Astrometrik çiftlerde ise yalnızca bir yıldız görülür ama konumu görünmeyen eşin çekimiyle dalgalanır.

Örnekler

Büyükayı'nın kuyruğundaki Mizar, teleskopla bulunan ilk çift yıldızlardan biridir; Giovanni Riccioli 1650 dolayında Mizar'ın iki yıldız olduğunu fark etti. Yakınındaki Alcor ile birlikte çıplak gözle görülen çiftin sınanması eskiden görme testi olarak kullanılırdı. Sirius, parlak Sirius A ile sönük beyaz cüce eşi Sirius B'den oluşur ve yaklaşık elli yıllık yörüngesi vardır. Alfa Centauri sistemi ise Güneş'e en yakın yıldız sistemidir, yaklaşık 4,4 ışık yılı uzaktadır ve içerdiği üçüncü bir üye olan Proxima Centauri daha da yakındır. Algol örtüşen çiftlerin ünlü örneğidir. Kuğu X-1 ise bir yıldız ile kara delikten oluşan bir X ışını çiftidir.

Tarihçe

18. yüzyılda birçok gökbilimci iki yıldızın yalnızca perspektif nedeniyle yan yana göründüğünü sanıyordu. William Herschel, 1803'e gelindiğinde yirmi beş yıla yayılan gözlemlerle bazı çiftlerin gerçekten çekim bağıyla bağlı olduğunu, yani bir yörünge izlediğini gösterdi. Bu, Newton'un çekim yasasının Güneş Sistemi dışında da geçerli olduğunun ilk kanıtlarındandı.

Neden önemli?

Yakın çiftlerde madde bir yıldızdan diğerine akabilir. Bu akış novaları, Ia türü süpernovaları ve X ışını kaynaklarını doğurur. İki nötron yıldızının ya da kara deliğin oluşturduğu çiftler ise yaklaştıkça birleşir ve kütle çekimi dalgası yayar. Böylece çiftler, yıldız evriminin olağan dışı yollarının neredeyse hepsinin kaynağıdır. Ötegezegenler de çift yıldızların çevresinde bulunabilir; "Tatooine" benzeri gezegenler Kepler uzay teleskobuyla ilk kez 2011'de Kepler-16'da keşfedildi.

Çift yıldızların nasıl oluştuğu hâlâ merak konusudur. Büyük olasılıkla bir gaz bulutu çökerken parçalanır ve iki ya da daha fazla çekirdek yan yana yıldıza dönüşür. Kütleli yıldızların büyük çoğunluğu çift ya da çoklu sistemlerde bulunur; bu da kütleli yıldızların evrimini anlamak için eşlerin etkileşimini hesaba katmayı zorunlu kılar. Çiftteki yıldızlardan biri şişip dış katmanlarını eşine aktarabilir; böylece eşinin ömrü kısalır ya da uzar. Kimi sistemlerde ise madde aktarımı sırasında ortak bir zarf oluşur ve yıldızlar birbirine iyice yaklaşır. Bu süreçler kütle çekimi dalgası kaynaklarının doğuşunu açıklayan başlıca yollardır.

İlgili terimler

  • Değişen yıldız
  • Beyaz cüce
  • Süpernova
  • Kütle çekimi dalgası
  • Kütle merkezi

İlgili terimlerTümü →

Yerel güneş zamanıLocal solar timeYerel güneş zamanı, Güneş'in bulunduğunuz yerin meridyeninden geçişine göre tutulan zamandır; saat dilimleri yüzünden duvar saatiyle arasında boylama bağlı bir fark doğar.DönenceTropic (Tropic of Cancer / Tropic of Capricorn)Dönence, Güneş'in yılda bir kez tam tepede görülebildiği en kuzey (Yengeç) ve en güney (Oğlak) enlemdir; ekvatora uzaklıkları Dünya'nın yaklaşık 23,4° eksen eğikliğine eşittir.AstrometriAstrometryAstrometri, yıldızların konumunu, uzaklığını ve gökteki hareketini çok hassas ölçen bilim dalıdır; Hipparcos ve Gaia uyduları bu ölçümleri yüz binlerce yıldızdan yaklaşık iki milyar kaynağa taşıdı.Işığın aberasyonuAberration of light (stellar aberration)Işığın aberasyonu, Dünya'nın yörünge hızı yüzünden yıldızların yılda bir tur yaparak yaklaşık 20,5 yay saniyesi kadar kaymış görünmesidir; James Bradley 1728-1729'da açıkladı.Gök ekvatoruCelestial equatorGök ekvatoru, Dünya ekvatorunun gök küresine yansıyan izdüşümüdür; dik açıklığı 0° olan büyük daire olarak ekvatoral koordinat sisteminin temel düzlemini oluşturur.MüvakkitMuwaqqitMüvakkit, cami ya da medresede astronomi bilgisiyle namaz vakitlerini hesaplayan, saati tutan ve takvimi gözeten görevlidir; Osmanlı'da camilerin yanında müvakkithaneleri vardı.Işık eğrisiLight curveIşık eğrisi, bir yıldızın ya da başka bir gök cisminin parlaklığının zamana göre çizilmiş grafiğidir; gezegen geçişlerini, değişen yıldızları ve süpernovaları bu eğrilerden okuruz.Sinodik dönemSynodic periodSinodik dönem, bir gök cisminin Dünya'dan görülen aynı dizilişe dönmesi için geçen ortalama süredir; yıldız döneminden farklıdır ve Ay için sinodik ay olarak bilinir.

Bu konudaki haberler

  1. DG CVn'in iki kırmızı cücesi radyo dalgalarıyla tartıldı: yörünge 4,511 yılda tamamlanıyorDG CVn'in iki kırmızı cücesi radyo dalgalarıyla tartıldı: yörünge 4,511 yılda tamamlanıyor17 Kasım 2026, 23:02
  2. 70 Ophiuchi'de Jüpiter boyutunda gezegen yok: 171 yıllık şüphenin kaynağı yıldızların kendisi70 Ophiuchi'de Jüpiter boyutunda gezegen yok: 171 yıllık şüphenin kaynağı yıldızların kendisi30 Ekim 2026, 16:35
  3. VT J1906+0849: Samanyolu'nun kıyısında 20 yıldır parlayan, hiçbir sınıfa uymayan radyo kaynağıVT J1906+0849: Samanyolu'nun kıyısında 20 yıldır parlayan, hiçbir sınıfa uymayan radyo kaynağı26 Ekim 2026, 07:10
  4. Yedigen'den Büyük Kepçe'ye: Büyükayı'nın Türk ve dünya efsaneleriYedigen'den Büyük Kepçe'ye: Büyükayı'nın Türk ve dünya efsaneleri7 Ekim 2026, 23:21
  5. İki güneşli yakın sistem 70 Ophiuchi, Dünya benzeri gezegene elverişliİki güneşli yakın sistem 70 Ophiuchi, Dünya benzeri gezegene elverişli3 Ekim 2026, 16:00
  6. XZ Andromedae: Göz kırpan yıldızın ardındaki çoklu sistemXZ Andromedae: Göz kırpan yıldızın ardındaki çoklu sistem9 Eylül 2026, 14:00

✨ Günün seçkisi23 Kasım

The Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)📚 Günün kitabıThe Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)Joanna Cole · 1990

KimdirTümü →

  1. Scott CarpenterScott CarpenterABD
  2. Ronald McNairRonald McNairABD
  3. Antony HewishAntony HewishBirleşik Krallık
  4. Max FagetMax FagetABD
  5. Alan BeanAlan BeanABD

Son haberler

  1. Işık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyorIşık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyor1 saat önce
  2. NASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'neNASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'ne3 saat önce
  3. Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)6 saat önce
  4. Dragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndüDragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndü7 saat önce
  5. Samanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdiSamanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdi8 saat önce

Çok okunanlar

  1. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor
  2. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl
  3. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı
  4. Uzay Yolu: İlk Temas'taki gibi uzaylılar Dünya'yı gerçekte nasıl fark ederdi?
  5. BepiColombo Merkür'ün yörüngesine girdi: ikinci uzay aracı, ilk çift araç

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar