Ekliptik

Ekliptik, Güneş'in bir yıl boyunca yıldızlar arasında izlediği görünür yoldur. Aynı zamanda Dünya'nın Güneş çevresindeki yörünge düzleminin gök küresine uzatılmış halidir. Gezegenler ve Ay da gökyüzünde bu çizginin yakınında hareket eder.

Nasıl işler?

Dünya Güneş çevresinde dönerken, Dünya'dan bakıldığında Güneş yıl içinde arka plandaki yıldızlara göre yavaşça doğuya doğru kayar. Bu görünür hareket yılda bir tam tur atar ve günde yaklaşık 1 derece eder. Güneş'in çizdiği büyük çembere ekliptik denir. Adı, tutulmaların (eclipse) yalnızca Ay bu çizginin yakınındayken olabilmesinden gelir.

Ekliptik düzlemi, gök ekvatoruna göre yaklaşık 23,44 derece eğiktir. Bu eğiklik Dünya'nın dönme ekseninin yörünge düzlemine dik olmamasından kaynaklanır ve buna eksen eğikliği ya da ekliptiğin eğikliği denir. İki çember gökyüzünde iki noktada kesişir: Mart ve Eylül ekinoksları. Ekliptiğin ekvatordan en uzak iki noktası ise gündönümü noktalarıdır.

Gezegen yörüngeleri neredeyse aynı düzlemde olduğundan, hepsi ekliptiğe yakın dolanır. Bunun nedeni Güneş Sistemi'nin dönen bir toz ve gaz diskinden oluşmasıdır. Gezegenler arasında en fazla eğikliğe sahip olan Merkür'ün yörünge düzlemi ekliptiğe yaklaşık 7 derece eğiktir; Venüs ve Mars'ınki birkaç dereceden azdır, dış gezegenlerinki ise daha da küçüktür. Ay'ın yörüngesi ise yaklaşık 5,1 derece eğiktir ve ekliptiği ay düğümleri denen iki noktada keser. Bu yüzden gezegenler hep gökyüzünde dar bir şeritte, "zodyak kuşağında" görünür.

Gökbilimciler ekliptik koordinatlarını kullanır: ekliptik boylam (λ) Mart ekinoksundan itibaren doğuya doğru ölçülür; ekliptik enlem (β) ekliptikten kuzeye ve güneye açıdır. Güneş Sistemi cisimlerinin konumlarını belirtmek için bu sistem elverişlidir.

Örnekler

Ekliptik üzerinde yer alan takımyıldızlar zodyak takımyıldızları olarak bilinir. Geleneksel astrolojide on iki burç vardır, ama Güneş gerçekte on üç takımyıldızdan geçer: Yılancı (Ophiuchus) takımyıldızı Akrep ile Yay arasında yer alır. Zodyak, 12 eşit bölüme ayrılmış kavramsal bir kuşaktır; takımyıldızların gerçek sınırlarıyla örtüşmez.

Ekliptik düzlemi dışına çıkan nesneler de vardır. Gezegenlere yönelen Voyager araçları da Jüpiter ve Satürn'den aldıkları yerçekimi desteğiyle ekliptik düzleminden uzaklaştı. Avrupa Uzay Ajansı ile NASA'nın ortak görevi Ulysses ise 1990'da fırlatıldı; 8 Şubat 1992'de Jüpiter'in yanından geçerek yörünge eğikliğini yaklaşık 80 derece artırdı ve ekliptik düzleminden çıkıp Güneş'in kutuplarının üzerinden geçti (ilk kez 1994-1995'te). Ekliptik boyunca uzanan soluk bir ışık olan zodyak ışığı da gece göğünde, özellikle gündoğumundan önce ve günbatımından sonra görülebilir.

Tarihçe

Eski Babilliler, Güneş'in yolunu zodyak bölümlerine ayırdı. Hipparkhos ekinoksların presesyonunu ekliptik üzerindeki kaymayı ölçerek buldu. Ekliptiğin eğikliği Antik Çağ'dan beri ölçülür ve bugün yaklaşık 41 bin yıllık bir döngüyle 22,1 ile 24,5 derece arasında yavaş yavaş değişir. Bu salınım, Dünya'nın buzul çağlarını etkileyen Milankoviç döngülerinden biridir.

Neden önemli?

Ekliptik, gezegenlerin ve asteroitlerin nerede arayacağımızı bildiren temel bir kılavuzdur. Uzay araçlarının yörünge planları da çoğunlukla ekliptik düzlemine göre yapılır, çünkü gezegenlere varış enerji açısından bu düzlemde en kolaydır.

Bilmeye değer ayrıntılar

Ekliptiğin gökyüzündeki konumunu çıplak gözle kolayca bulabilirsiniz: Güneş'in gün boyu izlediği çizgi, geceleyin Ay ve parlak gezegenlerin yan yana dizildiği yoldur. Birkaç gezegen aynı anda görülürse, bir doğru üzerinde sıralandıkları fark edilir. Ekliptiğin ufukla yaptığı açı mevsime ve enleme göre değişir; kuzey yarım kürede ilkbahar akşamlarında ufka en dik açıya yakın gelir, bu da Merkür'ü akşam göğünde gözlemek için elverişli bir dönemdir. Zodyak ışığı ise ekliptik boyunca uzanan toz parçacıklarının Güneş ışığını yansıtmasıyla oluşur ve kırsalda çok karanlık bir gecede görülebilir.

İlgili terimler

• Ekinoks
• Gündönümü
• Zodyak
• Takımyıldız
• Tutulma