21 Kasım 2026, CumartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Ay denizi (maria)

Ay denizleri (maria), Ay'ın eski çarpma havzalarına akan lavın donmasıyla oluşan, çıplak gözle koyu leke gibi görünen geniş bazalt ovalardır; içlerinde hiç su yoktur.

İngilizce karşılığı
Lunar mare (maria)
İlgili alan
Gezegen bilimi

Ay denizi (Latince çoğulu maria, tekili mare), Ay'ın yakın yüzünde çıplak gözle koyu lekeler hâlinde görünen geniş bazaltik ovalardır. Eski çarpma havzalarına akan lavdan oluşmuşlardır. NASA'ya göre bu koyu özellikler, 4,2 ile 1,2 milyar yıl önce lavla dolmuş çarpma havzalarıdır; açık renkli alanlara ise yaylalar (highlands) denir. Adlarındaki "deniz" bir yanılgının mirasıdır: içlerinde sıvı su yoktur.

Ay'ın Oceanus Procellarum (Fırtınalar Okyanusu) merkezli görünümü; Lunar Reconnaissance Orbiter'ın 643 nm'deki görüntü mozaiği, parlaklığı artırılmış
NASA (LRO görüntü mozaiği; Wikimedia Commons)

Adın hikâyesi

"Mare" terimi astronomide 17. yüzyılın başında, lekelerin su ile kaplı olduğu düşüncesiyle kullanılmaya başlandı. Kepler 1604'te Dioptrice adlı eserinde parlak ve koyu bölgeleri "maria" ve "terrae" diye anmıştı. Galileo'nun Sidereus Nuncius (1610) metni ise yüzeyi kayalık olarak tarif eder, suya değinmez; Kepler, Galileo'yu okuyunca maria'nın sulu olduğu görüşünden vazgeçti. Buna rağmen gökbilimciler haritalarda deniz, göl ve körfez adlarını kullanmayı sürdürdü; Hevelius 1647'de maria'nın sulu olduğunda ısrar etti. Bugünkü adları büyük ölçüde Riccioli'nin Almagestum Novum (1651) haritası belirledi.

Adlandırma sistemi basit bir mantığa dayanır: deniz özellikleri (Humorum, Imbrium, Nubium), deniz nitelikleri (Australe, Cognitum) ve ruh halleri (Crisium, Serenitatis, Tranquillitatis, Ingenii). Oceanus (okyanus) de geleneksel bir türdür; ayrıca daha küçük ama aynı yapıdaki lacus (göl), palus (bataklık) ve sinus (körfez) vardır.

Nasıl oluştu?

Süreç iki aşamalıdır: önce bir çarpma havzayı açar, sonra bazaltik volkanizma gelip içini doldurur. Çarpmanın volkanizmayı tetiklediği düşünülmüştü; güncel verilerle bu tümüyle dışlanmasa da bazı havzalarda volkanizmanın zamanlaması ve süresi buna şüphe düşürür. Mare volkanizması genellikle havza oluşumundan sonraki yaklaşık 100 milyon yıl içinde başlamış görünür. Radyometrik yaşlar yaklaşık 3,16 ile 4,2 milyar yıl arasındadır; krater sayımından çıkan en genç yaşlar ise yaklaşık 1,2 milyar yıldır. Mare bazaltlarının çoğu 3 ile 3,5 milyar yıl önce püskürmüştür. Chang'e-5'in Oceanus Procellarum'dan getirdiği örnekler yaklaşık 2 milyar yıl yaşında bazaltlar gösterdi: 1.963 ± 57 milyon yıl, ki bu daha önce getirilen herhangi bir Ay örneğinden bir milyar yıldan fazla gençtir.

Bazaltlar demirce zengindir; bu yüzden yaylalardan daha az yansıtıcıdır ve koyu görünür. Hepsi tholeiitik sınıfındadır ve üç seriye ayrılır: yüksek-Ti, düşük-Ti ve çok düşük-Ti. Mare bazaltlarında TiO₂ en çok yüzde 15'e ulaşır; karasal bazaltlarda bu oran genellikle yüzde 4'ün çok altındadır. Ay'ın albedo haritasında koyu bölgeler maria, açık bölgeler yaylalardır.

Clementine görevinden küresel Ay albedo haritası: koyu bölgeler maria, açık bölgeler yaylalar
ABD Jeolojik Araştırma Kurumu, Flagstaff (Clementine verisi; ABD kamu malı, Wikimedia Commons)

Yakın yüz ve uzak yüz

Maria, Ay yüzeyinin yaklaşık yüzde 16'sını kaplar ve neredeyse tamamı Dünya'dan görünen yüzdedir. Uzak yüzdeki birkaç mare çok daha küçüktür ve çoğunlukla çok büyük kraterlerin içindedir. NASA'nın LROC açıklamasına göre uzak yüzde ezilmiş yaylalar kabuğa hâkimdir; bunun nedeni olarak, uzak yüz kabuğunun daha kalın olması önerilir. NASA'ya göre kabuk yakın yüzde yaklaşık 40 km, uzak yüzde en çok yaklaşık 60 km kalınlıktadır. Ama bu açıklama tartışmalıdır: uzak yüzdeki South Pole–Aitken havzası Ay'ın en alçak yeridir, buna rağmen bazaltla az dolmuştur. Isı üreten elementlerin (KREEP) büyük bölümü de Oceanus Procellarum ve Imbrium bölgesinde toplanmıştır; buna Procellarum KREEP Terrane denir.

Örnekler

  • Mare Tranquillitatis (Sessizlik Denizi): çapı yaklaşık 876 km. Apollo 11, 20 Temmuz 1969'da burada indi; iniş yeri "Statio Tranquillitatis" (Tranquility Base) olarak adlandırıldı. Denizin rengi Ay'ın geri kalanına göre hafif mavimsidir; bu, büyük olasılıkla bazaltik topraktaki yüksek metal içeriğinden gelir.
  • Oceanus Procellarum (Fırtınalar Okyanusu): çapı yaklaşık 2.592 km; yaklaşık 4.000.000 km² ile Ay yüzeyinin yüzde 10,5'ini kaplar ve "okyanus" denen tek ovadır. Luna 9, Luna 13, Surveyor 1, Surveyor 3, Apollo 12 ve Chang'e-5 buraya indi. Kökeni tartışmalıdır: tek bir çarpma havzasına denk gelmeyebilir.
  • Mare Humorum: NASA'nın Galileo uzay aracı açıklamasında "küçük, dairesel, koyu" diye anılır.
  • Mare Moscoviense: uzak yüzdeki maria'dandır; Luna 3 ile keşfedildi.
Apollo 10'un Mayıs 1969'da çektiği Mare Tranquillitatis görüntüsü; Hypatia Yarığı görünüyor
NASA

Sık karıştırılanlar

  • "Maria su ile dolu denizlerdir": değil. Bazaltlarda karasal bazaltlarda yaygın olan hidrojenli mineraller (amfiboller, filosilikatlar) bulunmaz. Ay'ın tamamen kuru olduğu da söylenemez: NASA'ya göre SOFIA, Ekim 2020'de güneş ışığı alan yüzeyde, Clavius Krateri'nde H₂O tespit etti. Ama bu, maria'nın içinde sıvı su anlamına gelmez.
  • Galileo maria'yı deniz sanmadı: metni yüzeyi kayalık olarak anlatır. Su fikrini Hevelius savundu.
  • "Karanlık yüz" diye bir şey yoktur: uzak yüz de Güneş alır; ayrıntısı Ay'ın karanlık yüzü yoktur yazısındadır.
  • Çarpmanın volkanizmayı doğrudan tetiklediği kesin değildir: bazı havzalarda volkanizmanın zamanlaması ve süresi buna şüphe düşürür.

İlgili terimlerTümü →

Mars günü (sol)Sol (Martian solar day)Mars günü ya da sol, Mars'ta bir güneş gününün süresidir: 24 saat 39 dakika 35,244 saniye, yani yaklaşık 1,0275 Dünya günü.Hill küresiHill sphereHill küresi, bir gezegenin ya da uydunun kendi çekiminin, dolandığı daha büyük cismin çekimine baskın geldiği bölgedir; uydular ancak bu kürenin içinde tutunabilir.Yörünge rezonansıOrbital resonanceYörünge rezonansı, dolanma süreleri küçük tam sayılarla orantılı gök cisimlerinin birbirine düzenli aralıklarla çekim uygulamasıdır; kimi yörüngeyi sağlamlaştırır, kimi boşaltır.Gezegen öncesi diskProtoplanetary diskGezegen öncesi disk, yeni doğmuş bir yıldızın çevresinde dönen yoğun gaz ve toz diskidir; gezegenler, uydular ve küçük cisimler bu diskin içinde biçimlenir.KriyovolkanizmaCryovolcanismKriyovolkanizma, lav yerine su, amonyak ya da metan gibi uçucu maddelerin püskürdüğü buz volkanizmasıdır; Enceladus'tan Plüton'a dış Güneş Sistemi'nde izleri bulunur.Çarpma krateriImpact craterÇarpma krateri, bir asteroit ya da kuyruklu yıldızın yüksek hızla çarparak açtığı çukurdur; Ay'dan Merkür'e katı yüzeyli dünyaların geçmişini bu izler anlatır.Eksen eğikliğiAxial tilt (obliquity)Eksen eğikliği, bir gezegenin dönme ekseninin yörünge düzlemine dik doğrultuyla yaptığı açıdır; Dünya'da 23,44 derece olan bu açı mevsimlerin asıl nedenidir.Organik maddeOrganic matterKarbon temelli, genellikle karbon-hidrojen bağı içeren bileşikler. Göktaşlarında, Bennu ve Ryugu örneklerinde ve Mars kayalarında bulunur, ama tek başına yaşam kanıtı değildir.

Bu konudaki haberler

  1. Çip üretiminde kullanılan plazma, Ay toprağı benzetmesinden oksijen çıkardıÇip üretiminde kullanılan plazma, Ay toprağı benzetmesinden oksijen çıkardı20 Kasım 2026, 21:31
  2. Güneş patlamalarının ayak izleri: Parlama şeritlerinin karmaşıklığı enerji salımını ele veriyorGüneş patlamalarının ayak izleri: Parlama şeritlerinin karmaşıklığı enerji salımını ele veriyor30 Ekim 2026, 16:18
  3. Ay'ın iki yüzünün sırrı: Chang'e-6 örnekleri magma okyanusundaki yatay akışa işaret ediyorAy'ın iki yüzünün sırrı: Chang'e-6 örnekleri magma okyanusundaki yatay akışa işaret ediyor30 Ekim 2026, 16:17
  4. Ölü yıldızın çevresinde çift enkaz halkası: Güneş Sistemi'nin olası sonu VLT'de görüldüÖlü yıldızın çevresinde çift enkaz halkası: Güneş Sistemi'nin olası sonu VLT'de görüldü27 Ekim 2026, 19:36
  5. Ay soğudukça büzülüyor: 10 binden fazla genç fay, yarıçapın 45 metre kısaldığını gösteriyorAy soğudukça büzülüyor: 10 binden fazla genç fay, yarıçapın 45 metre kısaldığını gösteriyor16 Ekim 2026, 11:36
  6. ALMA, genç yıldızların çevresinde ilk kez tamamen ağır metanol bulduALMA, genç yıldızların çevresinde ilk kez tamamen ağır metanol buldu12 Ekim 2026, 11:44

✨ Günün seçkisi21 Kasım

Kosmotheoros (Christiaan Huygens)📚 Günün kitabıKosmotheoros (Christiaan Huygens)Christiaan Huygens · 1698

KimdirTümü →

  1. Christophe GalfardChristophe GalfardFransa
  2. Erika Böhm-VitenseErika Böhm-VitenseAlmanya
  3. Peter WardPeter WardABD
  4. Elias LönnrotElias LönnrotFinlandiya
  5. Pierre ChristinPierre ChristinFransa

Son haberler

  1. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli gölISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl55 dakika önce
  2. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresiAy toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi1 saat önce
  3. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladıCuriosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı1 saat önce
  4. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacıAy'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı7 saat önce
  5. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyorBepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor14 saat önce

Çok okunanlar

  1. ESO duyurdu: CTAO-Güney'e iki büyük gama ışını teleskobu daha, Paranal'da 53 teleskop olacak
  2. Perseverance'ın telsizleri, Odyssey'in tepki çarkı arızalı: iki Mars görevinde bilim durdu
  3. Çocuklar için uzay kitapları: yaşa göre 18 öneri (3 yaştan gence)
  4. Yeni başlayanlar için en iyi astronomi kitapları: 16 uzay kitabı önerisi
  5. NASA'nın saha ekibi Arizona'da krater, lav mağarası ve kül tarlasında Ay ile Mars'a hazırlandı

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar