Ay denizi (maria)
Ay denizleri (maria), Ay'ın eski çarpma havzalarına akan lavın donmasıyla oluşan, çıplak gözle koyu leke gibi görünen geniş bazalt ovalardır; içlerinde hiç su yoktur.
- İngilizce karşılığı
- Lunar mare (maria)
- İlgili alan
- Gezegen bilimi
Ay denizi (Latince çoğulu maria, tekili mare), Ay'ın yakın yüzünde çıplak gözle koyu lekeler hâlinde görünen geniş bazaltik ovalardır. Eski çarpma havzalarına akan lavdan oluşmuşlardır. NASA'ya göre bu koyu özellikler, 4,2 ile 1,2 milyar yıl önce lavla dolmuş çarpma havzalarıdır; açık renkli alanlara ise yaylalar (highlands) denir. Adlarındaki "deniz" bir yanılgının mirasıdır: içlerinde sıvı su yoktur.

Adın hikâyesi
"Mare" terimi astronomide 17. yüzyılın başında, lekelerin su ile kaplı olduğu düşüncesiyle kullanılmaya başlandı. Kepler 1604'te Dioptrice adlı eserinde parlak ve koyu bölgeleri "maria" ve "terrae" diye anmıştı. Galileo'nun Sidereus Nuncius (1610) metni ise yüzeyi kayalık olarak tarif eder, suya değinmez; Kepler, Galileo'yu okuyunca maria'nın sulu olduğu görüşünden vazgeçti. Buna rağmen gökbilimciler haritalarda deniz, göl ve körfez adlarını kullanmayı sürdürdü; Hevelius 1647'de maria'nın sulu olduğunda ısrar etti. Bugünkü adları büyük ölçüde Riccioli'nin Almagestum Novum (1651) haritası belirledi.
Adlandırma sistemi basit bir mantığa dayanır: deniz özellikleri (Humorum, Imbrium, Nubium), deniz nitelikleri (Australe, Cognitum) ve ruh halleri (Crisium, Serenitatis, Tranquillitatis, Ingenii). Oceanus (okyanus) de geleneksel bir türdür; ayrıca daha küçük ama aynı yapıdaki lacus (göl), palus (bataklık) ve sinus (körfez) vardır.
Nasıl oluştu?
Süreç iki aşamalıdır: önce bir çarpma havzayı açar, sonra bazaltik volkanizma gelip içini doldurur. Çarpmanın volkanizmayı tetiklediği düşünülmüştü; güncel verilerle bu tümüyle dışlanmasa da bazı havzalarda volkanizmanın zamanlaması ve süresi buna şüphe düşürür. Mare volkanizması genellikle havza oluşumundan sonraki yaklaşık 100 milyon yıl içinde başlamış görünür. Radyometrik yaşlar yaklaşık 3,16 ile 4,2 milyar yıl arasındadır; krater sayımından çıkan en genç yaşlar ise yaklaşık 1,2 milyar yıldır. Mare bazaltlarının çoğu 3 ile 3,5 milyar yıl önce püskürmüştür. Chang'e-5'in Oceanus Procellarum'dan getirdiği örnekler yaklaşık 2 milyar yıl yaşında bazaltlar gösterdi: 1.963 ± 57 milyon yıl, ki bu daha önce getirilen herhangi bir Ay örneğinden bir milyar yıldan fazla gençtir.
Bazaltlar demirce zengindir; bu yüzden yaylalardan daha az yansıtıcıdır ve koyu görünür. Hepsi tholeiitik sınıfındadır ve üç seriye ayrılır: yüksek-Ti, düşük-Ti ve çok düşük-Ti. Mare bazaltlarında TiO₂ en çok yüzde 15'e ulaşır; karasal bazaltlarda bu oran genellikle yüzde 4'ün çok altındadır. Ay'ın albedo haritasında koyu bölgeler maria, açık bölgeler yaylalardır.

Yakın yüz ve uzak yüz
Maria, Ay yüzeyinin yaklaşık yüzde 16'sını kaplar ve neredeyse tamamı Dünya'dan görünen yüzdedir. Uzak yüzdeki birkaç mare çok daha küçüktür ve çoğunlukla çok büyük kraterlerin içindedir. NASA'nın LROC açıklamasına göre uzak yüzde ezilmiş yaylalar kabuğa hâkimdir; bunun nedeni olarak, uzak yüz kabuğunun daha kalın olması önerilir. NASA'ya göre kabuk yakın yüzde yaklaşık 40 km, uzak yüzde en çok yaklaşık 60 km kalınlıktadır. Ama bu açıklama tartışmalıdır: uzak yüzdeki South Pole–Aitken havzası Ay'ın en alçak yeridir, buna rağmen bazaltla az dolmuştur. Isı üreten elementlerin (KREEP) büyük bölümü de Oceanus Procellarum ve Imbrium bölgesinde toplanmıştır; buna Procellarum KREEP Terrane denir.
Örnekler
- Mare Tranquillitatis (Sessizlik Denizi): çapı yaklaşık 876 km. Apollo 11, 20 Temmuz 1969'da burada indi; iniş yeri "Statio Tranquillitatis" (Tranquility Base) olarak adlandırıldı. Denizin rengi Ay'ın geri kalanına göre hafif mavimsidir; bu, büyük olasılıkla bazaltik topraktaki yüksek metal içeriğinden gelir.
- Oceanus Procellarum (Fırtınalar Okyanusu): çapı yaklaşık 2.592 km; yaklaşık 4.000.000 km² ile Ay yüzeyinin yüzde 10,5'ini kaplar ve "okyanus" denen tek ovadır. Luna 9, Luna 13, Surveyor 1, Surveyor 3, Apollo 12 ve Chang'e-5 buraya indi. Kökeni tartışmalıdır: tek bir çarpma havzasına denk gelmeyebilir.
- Mare Humorum: NASA'nın Galileo uzay aracı açıklamasında "küçük, dairesel, koyu" diye anılır.
- Mare Moscoviense: uzak yüzdeki maria'dandır; Luna 3 ile keşfedildi.

Sık karıştırılanlar
- "Maria su ile dolu denizlerdir": değil. Bazaltlarda karasal bazaltlarda yaygın olan hidrojenli mineraller (amfiboller, filosilikatlar) bulunmaz. Ay'ın tamamen kuru olduğu da söylenemez: NASA'ya göre SOFIA, Ekim 2020'de güneş ışığı alan yüzeyde, Clavius Krateri'nde H₂O tespit etti. Ama bu, maria'nın içinde sıvı su anlamına gelmez.
- Galileo maria'yı deniz sanmadı: metni yüzeyi kayalık olarak anlatır. Su fikrini Hevelius savundu.
- "Karanlık yüz" diye bir şey yoktur: uzak yüz de Güneş alır; ayrıntısı Ay'ın karanlık yüzü yoktur yazısındadır.
- Çarpmanın volkanizmayı doğrudan tetiklediği kesin değildir: bazı havzalarda volkanizmanın zamanlaması ve süresi buna şüphe düşürür.






















