Dönence
Dönence, Güneş'in yılda bir kez tam tepede görülebildiği en kuzey (Yengeç) ve en güney (Oğlak) enlemdir; ekvatora uzaklıkları Dünya'nın yaklaşık 23,4° eksen eğikliğine eşittir.
- İngilizce karşılığı
- Tropic (Tropic of Cancer / Tropic of Capricorn)
- İlgili alan
- Astronomi
Dönence (İngilizcesi tropic), Dünya üzerinde Güneş'in yılın bir gününde tam tepede, yani zenitte görülebildiği en kuzey ve en güney enlem çemberidir. Kuzeydekine Yengeç Dönencesi, güneydekine Oğlak Dönencesi denir. İkisinin ekvatordan uzaklığı, Dünya'nın eksen eğikliğine eşittir: bugün yaklaşık 23,44°, yani 23°26′ dolayı. İki dönence arasında kalan ve ekvatoru ortalayan kuşağa tropikler denir.

Neden bu enlemde?
Dünya'nın dönme ekseni yörünge düzlemine dik değil, eğiktir. Bu yüzden Güneş ışınlarının yüzeye tam dik düştüğü enlem yıl boyunca sabit kalmaz; ekvatorun 23,44° kuzeyi ile 23,44° güneyi arasında gidip gelir. Haziran gündönümünde dik ışınlar Yengeç Dönencesi'ne, aralık gündönümünde Oğlak Dönencesi'ne düşer; mart ve eylül ekinokslarında ise ekvatora. Kavramların ayrıntısı için gündönümü ve ekinoks sözlük kayıtlarına bakabilirsiniz.
Sözcüğün kökü Yunanca tropē'dir ve "dönüş" demektir: Güneş'in gündönümlerinde gökyüzündeki yolunda geri dönüyormuş gibi görünmesine gönderme yapar. Adlardaki takımyıldızlar da tarihsel bir iz taşır. Dönenceler adlandırıldığı çağda Güneş gündönümünde Yengeç ya da Oğlak takımyıldızının önündeydi; ekinokslar yavaşça kaydığı için bugün haziranda Boğa'nın, aralıkta Yay'ın önündedir. Ad kalmış, takımyıldız değişmiştir.
Sabit bir çizgi değil
Dönenceler tarihe sabitlenmiş çizgiler değildir, çünkü eksen eğikliği değişir. Son beş milyon yılda eğiklik yaklaşık 22° ile 24,5° arasında, ortalama 41 bin yıllık bir dönemle salındı; bugün ise yüzyılda yaklaşık 47 yay saniyesi azalıyor. Sonuç olarak Yengeç Dönencesi yılda yaklaşık 15 metre güneye, Oğlak Dönencesi aynı hızla kuzeye kayıyor: yani ikisi çok yavaşça ekvatora yaklaşıyor. Yengeç Dönencesi 1917'de 23°27′ kuzeydeydi, 2045'te 23°26′'ya inmiş olacak.
Güneş'in öğle yüksekliği nasıl hesaplanır?
Bir yerde öğle Güneşi'nin ufuktan yüksekliği için basit bir geometri yeterlidir: yükseklik = 90° − |enlem − Güneş'in dik düştüğü enlem|. Güneş'in dik düştüğü enlem ±23,44° arasında değiştiğine göre, zenit yalnızca enlemi bu aralıkta olan yerlerde mümkündür. Dönencenin üzerinde bu yılda yalnızca bir kez, gündönümünde olur; ekvatorla dönence arasında yılda iki kez. Aynı mantıkla, eksen eğikliğinin tamamlayıcısı olan 90° − 23,44° ≈ 66,56° enlemi de kutup dairelerini belirler.
Örnekler
Yengeç Dönencesi Meksika, Mısır, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Hindistan ve Çin gibi ülkelerden geçer. Oğlak Dönencesi ise Namibya, Botsvana, Güney Afrika, Madagaskar, Avustralya, Şili, Arjantin ve Brezilya'dan. Bazı yerlerde çizgi, yol kenarına dikilmiş bir tabelayla işaretlenir.

Türkiye'de Güneş neden hiç tepede olmaz?
Türkiye'nin toprakları yaklaşık 36° ile 42° kuzey enlemleri arasındadır; Ankara yaklaşık 39°56′, İstanbul yaklaşık 41°1′ kuzeydedir. Ülkenin en güney ucu bile Yengeç Dönencesi'nden en az 12,6° kuzeyde kaldığı için Güneş burada hiçbir gün tam tepeye çıkmaz ve öğle gölgesi hiçbir zaman sıfır olmaz. Aşağıdaki değerler yukarıdaki formülle yapılmış hesaptır, ölçüm değildir; atmosfer kırılması ve gözlem yerinin yüksekliği gibi küçük etkiler katılmamıştır.

Verileri göster
| Ankara, haziran gündönümü | 73.5 |
|---|---|
| İstanbul, haziran gündönümü | 72.4 |
| Ankara, ekinoks | 50.1 |
| İstanbul, ekinoks | 49.0 |
| Ankara, aralık gündönümü | 26.6 |
| İstanbul, aralık gündönümü | 25.5 |
| Yer | Enlem | Haziran gündönümü | Ekinoks | Aralık gündönümü |
|---|---|---|---|---|
| Türkiye'nin güney ucu (yaklaşık) | 36°K | 77,4° | 54,0° | 30,6° |
| Ankara | 39°56′K | 73,5° | 50,1° | 26,6° |
| İstanbul | 41°1′K | 72,4° | 49,0° | 25,5° |
| Türkiye'nin kuzey ucu (yaklaşık) | 42°K | 71,4° | 48,0° | 24,6° |
Yani Türkiye'de yılın en yüksek öğle Güneşi bile en çok yaklaşık 77°'ye çıkar; tam tepe olan 90°'ye en çok yaklaştığı yer, haziran gündönümünde güney kıyılarıdır ve yine yaklaşık 12,6° eksik kalır.
Sık karıştırılanlar
- Dönence ≠ kutup dairesi: dönence Güneş'in tam tepede görülebildiği en uç enlemdir; kutup daireleri ise gündüzün ya da gecenin 24 saat sürebildiği enlemleri sınırlar.
- Dönence ≠ ekvator: ekvator Güneş'in yılda iki kez, ekinokslarda tam tepede olduğu çizgidir.
- "Yaz gelince Güneş tepeye çıkar": Türkiye'de yaz öğlesi Güneş çok yüksektir, ama 90° değildir.
- Ad ≠ bugünkü takımyıldız: Yengeç ve Oğlak adları tarihsel takımyıldız konumlarından kalmadır; Güneş bugün gündönümlerinde bu takımyıldızların önünde değildir.
















