23 Kasım 2026, PazartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bugün uzayda, Sıradaki fırlatma: Ariane 64 Block 2 fırlatması: Amazon Leo (LE-04)23 Kasım 2026, 14:09

Dönence

Dönence, Güneş'in yılda bir kez tam tepede görülebildiği en kuzey (Yengeç) ve en güney (Oğlak) enlemdir; ekvatora uzaklıkları Dünya'nın yaklaşık 23,4° eksen eğikliğine eşittir.

İngilizce karşılığı
Tropic (Tropic of Cancer / Tropic of Capricorn)
İlgili alan
Astronomi

Dönence (İngilizcesi tropic), Dünya üzerinde Güneş'in yılın bir gününde tam tepede, yani zenitte görülebildiği en kuzey ve en güney enlem çemberidir. Kuzeydekine Yengeç Dönencesi, güneydekine Oğlak Dönencesi denir. İkisinin ekvatordan uzaklığı, Dünya'nın eksen eğikliğine eşittir: bugün yaklaşık 23,44°, yani 23°26′ dolayı. İki dönence arasında kalan ve ekvatoru ortalayan kuşağa tropikler denir.

Dünya haritasında başlıca enlem çemberleri ve başlangıç meridyeni: iki dönence ekvatorun yaklaşık 23,4° kuzeyinde ve güneyinde yer alır
PJsg1011 (CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons)

Neden bu enlemde?

Dünya'nın dönme ekseni yörünge düzlemine dik değil, eğiktir. Bu yüzden Güneş ışınlarının yüzeye tam dik düştüğü enlem yıl boyunca sabit kalmaz; ekvatorun 23,44° kuzeyi ile 23,44° güneyi arasında gidip gelir. Haziran gündönümünde dik ışınlar Yengeç Dönencesi'ne, aralık gündönümünde Oğlak Dönencesi'ne düşer; mart ve eylül ekinokslarında ise ekvatora. Kavramların ayrıntısı için gündönümü ve ekinoks sözlük kayıtlarına bakabilirsiniz.

Sözcüğün kökü Yunanca tropē'dir ve "dönüş" demektir: Güneş'in gündönümlerinde gökyüzündeki yolunda geri dönüyormuş gibi görünmesine gönderme yapar. Adlardaki takımyıldızlar da tarihsel bir iz taşır. Dönenceler adlandırıldığı çağda Güneş gündönümünde Yengeç ya da Oğlak takımyıldızının önündeydi; ekinokslar yavaşça kaydığı için bugün haziranda Boğa'nın, aralıkta Yay'ın önündedir. Ad kalmış, takımyıldız değişmiştir.

Sabit bir çizgi değil

Dönenceler tarihe sabitlenmiş çizgiler değildir, çünkü eksen eğikliği değişir. Son beş milyon yılda eğiklik yaklaşık 22° ile 24,5° arasında, ortalama 41 bin yıllık bir dönemle salındı; bugün ise yüzyılda yaklaşık 47 yay saniyesi azalıyor. Sonuç olarak Yengeç Dönencesi yılda yaklaşık 15 metre güneye, Oğlak Dönencesi aynı hızla kuzeye kayıyor: yani ikisi çok yavaşça ekvatora yaklaşıyor. Yengeç Dönencesi 1917'de 23°27′ kuzeydeydi, 2045'te 23°26′'ya inmiş olacak.

Güneş'in öğle yüksekliği nasıl hesaplanır?

Bir yerde öğle Güneşi'nin ufuktan yüksekliği için basit bir geometri yeterlidir: yükseklik = 90° − |enlem − Güneş'in dik düştüğü enlem|. Güneş'in dik düştüğü enlem ±23,44° arasında değiştiğine göre, zenit yalnızca enlemi bu aralıkta olan yerlerde mümkündür. Dönencenin üzerinde bu yılda yalnızca bir kez, gündönümünde olur; ekvatorla dönence arasında yılda iki kez. Aynı mantıkla, eksen eğikliğinin tamamlayıcısı olan 90° − 23,44° ≈ 66,56° enlemi de kutup dairelerini belirler.

Örnekler

Yengeç Dönencesi Meksika, Mısır, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Hindistan ve Çin gibi ülkelerden geçer. Oğlak Dönencesi ise Namibya, Botsvana, Güney Afrika, Madagaskar, Avustralya, Şili, Arjantin ve Brezilya'dan. Bazı yerlerde çizgi, yol kenarına dikilmiş bir tabelayla işaretlenir.

Birleşik Arap Emirlikleri'nde, Hamim ve Liva yönündeki E65 karayolu kenarında Yengeç Dönencesi'ni gösteren tabela
Srk60 (CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons)

Türkiye'de Güneş neden hiç tepede olmaz?

Türkiye'nin toprakları yaklaşık 36° ile 42° kuzey enlemleri arasındadır; Ankara yaklaşık 39°56′, İstanbul yaklaşık 41°1′ kuzeydedir. Ülkenin en güney ucu bile Yengeç Dönencesi'nden en az 12,6° kuzeyde kaldığı için Güneş burada hiçbir gün tam tepeye çıkmaz ve öğle gölgesi hiçbir zaman sıfır olmaz. Aşağıdaki değerler yukarıdaki formülle yapılmış hesaptır, ölçüm değildir; atmosfer kırılması ve gözlem yerinin yüksekliği gibi küçük etkiler katılmamıştır.

Türkiye'de öğle Güneşi hiç tepede değil
Uzay Gündem
Verileri göster
Ankara, haziran gündönümü73.5
İstanbul, haziran gündönümü72.4
Ankara, ekinoks50.1
İstanbul, ekinoks49.0
Ankara, aralık gündönümü26.6
İstanbul, aralık gündönümü25.5
YerEnlemHaziran gündönümüEkinoksAralık gündönümü
Türkiye'nin güney ucu (yaklaşık)36°K77,4°54,0°30,6°
Ankara39°56′K73,5°50,1°26,6°
İstanbul41°1′K72,4°49,0°25,5°
Türkiye'nin kuzey ucu (yaklaşık)42°K71,4°48,0°24,6°

Yani Türkiye'de yılın en yüksek öğle Güneşi bile en çok yaklaşık 77°'ye çıkar; tam tepe olan 90°'ye en çok yaklaştığı yer, haziran gündönümünde güney kıyılarıdır ve yine yaklaşık 12,6° eksik kalır.

Sık karıştırılanlar

  • Dönence ≠ kutup dairesi: dönence Güneş'in tam tepede görülebildiği en uç enlemdir; kutup daireleri ise gündüzün ya da gecenin 24 saat sürebildiği enlemleri sınırlar.
  • Dönence ≠ ekvator: ekvator Güneş'in yılda iki kez, ekinokslarda tam tepede olduğu çizgidir.
  • "Yaz gelince Güneş tepeye çıkar": Türkiye'de yaz öğlesi Güneş çok yüksektir, ama 90° değildir.
  • Ad ≠ bugünkü takımyıldız: Yengeç ve Oğlak adları tarihsel takımyıldız konumlarından kalmadır; Güneş bugün gündönümlerinde bu takımyıldızların önünde değildir.

İlgili terimlerTümü →

Yerel güneş zamanıLocal solar timeYerel güneş zamanı, Güneş'in bulunduğunuz yerin meridyeninden geçişine göre tutulan zamandır; saat dilimleri yüzünden duvar saatiyle arasında boylama bağlı bir fark doğar.AstrometriAstrometryAstrometri, yıldızların konumunu, uzaklığını ve gökteki hareketini çok hassas ölçen bilim dalıdır; Hipparcos ve Gaia uyduları bu ölçümleri yüz binlerce yıldızdan yaklaşık iki milyar kaynağa taşıdı.Işığın aberasyonuAberration of light (stellar aberration)Işığın aberasyonu, Dünya'nın yörünge hızı yüzünden yıldızların yılda bir tur yaparak yaklaşık 20,5 yay saniyesi kadar kaymış görünmesidir; James Bradley 1728-1729'da açıkladı.Gök ekvatoruCelestial equatorGök ekvatoru, Dünya ekvatorunun gök küresine yansıyan izdüşümüdür; dik açıklığı 0° olan büyük daire olarak ekvatoral koordinat sisteminin temel düzlemini oluşturur.MüvakkitMuwaqqitMüvakkit, cami ya da medresede astronomi bilgisiyle namaz vakitlerini hesaplayan, saati tutan ve takvimi gözeten görevlidir; Osmanlı'da camilerin yanında müvakkithaneleri vardı.Işık eğrisiLight curveIşık eğrisi, bir yıldızın ya da başka bir gök cisminin parlaklığının zamana göre çizilmiş grafiğidir; gezegen geçişlerini, değişen yıldızları ve süpernovaları bu eğrilerden okuruz.Sinodik dönemSynodic periodSinodik dönem, bir gök cisminin Dünya'dan görülen aynı dizilişe dönmesi için geçen ortalama süredir; yıldız döneminden farklıdır ve Ay için sinodik ay olarak bilinir.Dış merkezlik (eksantriklik)Eccentricity (orbital eccentricity)Dış merkezlik, bir yörüngenin tam daireden ne kadar saptığını gösteren, birimsiz ve 0 ile 1 arasında değer alan sayıdır; 0 daire, 1'e yakın değerler çok uzun elips demektir.

✨ Günün seçkisi23 Kasım

The Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)📚 Günün kitabıThe Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)Joanna Cole · 1990

KimdirTümü →

  1. Scott CarpenterScott CarpenterABD
  2. Ronald McNairRonald McNairABD
  3. Antony HewishAntony HewishBirleşik Krallık
  4. Max FagetMax FagetABD
  5. Alan BeanAlan BeanABD

Son haberler

  1. Işık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyorIşık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyor1 saat önce
  2. NASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'neNASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'ne3 saat önce
  3. Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)6 saat önce
  4. Dragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndüDragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndü6 saat önce
  5. Samanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdiSamanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdi8 saat önce

Çok okunanlar

  1. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor
  2. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl
  3. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı
  4. Uzay Yolu: İlk Temas'taki gibi uzaylılar Dünya'yı gerçekte nasıl fark ederdi?
  5. BepiColombo Merkür'ün yörüngesine girdi: ikinci uzay aracı, ilk çift araç

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar