23 Kasım 2026, PazartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bugün uzayda, Sıradaki fırlatma: Ariane 64 Block 2 fırlatması: Amazon Leo (LE-04)23 Kasım 2026, 14:09
Bilim ve Astrofizik

Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)

Webb, kırmızıya kayması 3,77 olan MARTA 3887 gökadasında geniş Hα çizgisi gördü. Olası kara delik, gökadanın yıldız kütlesine göre yerel evrenin yüz katı ağır.

Bilim ve AstrofizikarXiv
Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)

Webb Uzay Teleskobu'nun verileri, yaklaşık 3,8 kırmızıya kaymada (z = 3,7694) bulunan MARTA 3887 adlı genç gökadada olası bir kara deliğe işaret ediyor. İtalyan ve uluslararası bir ekibin 30 Ekim'de arXiv'e yüklediği, 18 Kasım'da güncellenen çalışmaya göre bu kara delik, içinde yaşadığı gökadanın yıldız kütlesine oranla yerel evrendeki benzerlerinden yaklaşık iki büyüklük mertebesi (yüz kat) ağır. Yani kara deliğin büyümesi, gökadanın yıldızlarını biriktirmesini geride bırakmış görünüyor. Yazarlar nesneye bilinçli olarak "aday" diyor: bulgu kesin bir tespit değil, birkaç alternatif açıklamayla yarışan bir yorum.

Çalışmanın başında Mirko Curti'nin yer aldığı ekip, ilk kara deliklerin kökeninin hâlâ astronominin merkezî sorularından biri olduğunu hatırlatıyor. Evrenin ilk milyar yılında ortaya çıkan, Güneş'in yaklaşık bir milyar katı kütleli kuasarlar; ya ağır "tohumlar", ya sürekli neredeyse en yüksek hızda beslenme, ya da bunların bir karışımını gerektiriyor. Ancak bu parlak kuasarlar, kara delik nüfusunun yalnızca en ağır kuyruğunu temsil ediyor. Daha sönük, daha az kütleli kara delikler ise büyümenin erken evrelerine dair tamamlayıcı ipuçları veriyor. Webb'in NIRSpec cihazı tam da bu sönük rejimi görünür kıldı.

Nasıl yakalandı?

MARTA 3887, Webb'in birinci gözlem döneminde COSMOS alanında yürütülen MARTA programının (Te yöntemiyle yüksek kırmızıya kaymada element bolluklarını ölçme) hedefleri arasında. Program, tek bir NIRSpec gözlemiyle 127 gökadayı taradı; en derin pozlama 31,6 saat sürdü. Ekip bu tayfı Hubble ve Webb görüntüleriyle, ayrıca Avrupa Güney Gözlemevi'nin Çok Büyük Teleskop'undaki (VLT) MUSE cihazının arşiv verileriyle birleştirdi.

Kara delik adaylığının dayanağı, hidrojenin Hα çizgisindeki geniş bir bileşen. Hızla dönen gazın ışığı çizgiyi genişletir; ekip bu bileşenin yarı yükseklikteki genişliğini saniyede yaklaşık 1270 kilometre ölçtü. Üstelik aynı genişlikte bir yasaklı çizgi, yani [O III] karşılığı yok. Bu birleşim, çizginin kara deliği çevreleyen yoğun gaz bölgesinden, yani geniş çizgi bölgesinden geldiğini düşündürüyor. Ayrıca Chandra ve XMM-Newton kataloglarında bir X-ışını kaynağı görünmüyor; yazarlar bunun yorumu kısıtlamadığını, çünkü beklenen X-ışını akısının katalogların derinliğinin çok altında kaldığını belirtiyor.

Rakamlar ne söylüyor?

Kullanılan tek-gözlem (single-epoch) ağırlık ilişkisiyle kara deliğin kütlesi log(M/Güneş) = 6,52 çıkıyor; bu kabaca 3 milyon Güneş kütlesi demek. Gökadanın yıldız kütlesi ise log(M/Güneş) = 8,16, yani kabaca 150 milyon Güneş kütlesi. Oran yüzde 2,3. Gökada üç sıkı kümeden oluşuyor ve metalce fakir: oksijen bolluğu 12 + log(O/H) = 7,68, bu da Güneş'inkinin yaklaşık onda biri. Kara delik kütlesindeki belirsizlik de büyük: yazarlar yalnızca ölçüm hatasına değil, yöntemin kendisinden gelen 0,30 dex'lik sistematik bir paya da yer veriyor.

Kara delik nasıl bu kadar büyüdü?

Ekip, büyüme senaryolarını da sınadı. Gökadanın yıldız kütlesinin ilk yüzde 10'unun oluştuğu zamanı 92 milyon yıl önce olarak aldı ve kara deliğin büyümesinin ancak o zaman başladığını varsaydı. Bu durumda Güneş'in yüz katı kütleli hafif bir tohumun, ömrü boyunca ortalama 5,7 Eddington oranında beslenmesi gerekiyor. Eddington sınırı, ışınımın dışarı doğru basıncının maddenin düşüşünü dengelediği kuramsal hızdır; bu sınırı aşan beslenme zor ve kısa süreli bir durumdur. Büyümenin daha erken başladığı ya da tohumun daha ağır olduğu senaryolarda, örneğin doğrudan çökmeyle oluşan bir tohumda, bu zorunluluk hafifliyor. AESOPICA benzetim çerçevesiyle yapılan karşılaştırma, ağır tohum analoglarını koşullu olarak daha uygun buluyor; hafif tohumlara ise yalnızca çok verimli büyüme geçmişlerinde izin veriyor.

Hâlâ açık olanlar

Yazarlar iki çekinceyi açıkça yazıyor. Birincisi, benzer bir geniş Hα çizgisi, etkileşen bir süpernova ya da çok yoğun, kompakt bir gaz akışıyla da üretilebilir. Çizginin sistemik hıza yakın ve simetrik olması, süpernova ve gaz akışı seçeneklerini zayıflatıyor ama tek gözlemle tümüyle dışlamıyor. İkincisi, çok sönük kara deliklerin tespiti seçilim etkilerine açık: akı ve çizgi genişliği eşikleri, belirli bir gökada kütlesinde daha ağır ve hızlı beslenen kara delikleri kayırıyor. Başka bir çalışma, bu etkiler hesaba katıldığında gerçek ilişkinin yerel ilişkiyle uyumlu, ama çok daha geniş saçılımlı olabileceğini öne sürüyor.

MARTA 3887'nin ilginç bir yan yönü daha var: MUSE verileri, yaklaşık 6,5-6,9 kiloparsek boyunca uzanan Lyα ışımasını gösteriyor. Geçici olarak hesaplanan Lyα kaçış oranı yaklaşık 0,44. Ekip bu gökadayı, iyonlaştırıcı fotonların kaçıp kaçmadığını dolaylı yoldan sınayabileceği bir aday olarak tanımlıyor. Kara delik büyümesi, yıldız oluşumu ve iyonlaştırıcı ışığın kaçışı aynı nesnede birlikte incelenebilir. Sıradaki adım, daha fazla gözlemle geniş çizginin zaman içinde nasıl davrandığına bakmak ve benzer genç, metalce fakir gökadalarda aynı örüntünün sürüp sürmediğini görmek olacak.

Bu haberi nasıl buldunuz?

İlk oyu siz verin

Google'da haber kaynağınızı Uzay Gündem olarak seçmek için tıklayın

Yorumlar

İlk yorumu siz yazın.

Yorumlar okurlarımıza aittir. Hakaret, nefret söylemi ve reklam içeren yorumlar yayımlanmaz.

İlgili haberler

  1. Işık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyor
  2. Samanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdi
  3. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi
  4. Çip üretiminde kullanılan plazma, Ay toprağı benzetmesinden oksijen çıkardı
  5. δ Scuti yıldızı KIC 4737720'nin baskın titreşimi yıllar içinde el değiştirdi
  6. Venüs'te flor, geçmişteki suyun izini silinmekten kurtarmış olabilir

Çok okunanlar

  1. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor
  2. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl
  3. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı
  4. Uzay Yolu: İlk Temas'taki gibi uzaylılar Dünya'yı gerçekte nasıl fark ederdi?
  5. BepiColombo Merkür'ün yörüngesine girdi: ikinci uzay aracı, ilk çift araç
  6. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı

✨ Günün seçkisi23 Kasım

The Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)📚 Günün kitabıThe Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)Joanna Cole · 1990

Son yorumlar

  1. Ay'a iniş yeri seçiminde yapay zekâ: Ohio State'ten LUMINA görev planlamacılarına yardım edecekosman çelebi: Genç araştımacı fizikçi ve yapay zeka doktora öğrencisi Gökçe İnal'ı bu değerli çalışmalarından dolayı kalben…

Sıradaki fırlatmalarTümü →

Son haberler

  1. NASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'neNASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'ne3 saat önce
  2. Dragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndüDragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndü7 saat önce
  3. Xavier Siklonu Cook Adaları'nda 5. kategoriye çıktı: Kasım rekoru Aqua'nın görüntüsündeXavier Siklonu Cook Adaları'nda 5. kategoriye çıktı: Kasım rekoru Aqua'nın görüntüsünde21 Kasım
  4. NASA'dan küçük işletmelere 171 milyon dolarlık tohum finansmanı: 302 proje seçildiNASA'dan küçük işletmelere 171 milyon dolarlık tohum finansmanı: 302 proje seçildi21 Kasım
  5. Bilimkurgu uzay romanları: alt türe göre okuma rehberi ve okuma zinciriBilimkurgu uzay romanları: alt türe göre okuma rehberi ve okuma zinciri20 Kasım

Gökyüzü takvimiTümü →

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar