Astroloji (astronomiden farkı)

Astroloji, Güneş, Ay ve gezegenlerin gökyüzündeki görünür konumlarından insanların kişiliği ve yaşadığı olaylar hakkında bilgi çıkarılabileceğini öne süren bir kehanet geleneğidir. Astronomiyle ortak bir kökten gelir; ancak astronomi gök cisimlerini fizik yasalarıyla açıklayan bir bilimken astroloji, kontrollü testlerde öngörü gücü gösterememiş bir inanç sistemidir.

Nasıl işler?

Batı astrolojisinin temel aracı, doğum gibi belirli bir an ve yer için çizilen haritadır (horoskop). Bu haritada Güneş, Ay ve gezegenlerin on iki burçtan hangisinde ve on iki "ev"den hangisinde bulunduğu işaretlenir; aralarındaki açılar yorumlanır. Batı astrolojisi burçları ilkbahar ekinoksuna sabitlenmiş "tropikal" kuşakla hesaplar. Bu yüzden burçlar artık aynı adı taşıyan takımyıldızlarla örtüşmez: Dünya ekseninin yalpalaması nedeniyle ikisi zamanla birbirinden kaymıştır.

Bilim ne diyor?

Astroloji sınanabilir öngörüler verdiğinde bu öngörüler sınanmış ve tutmamıştır. En bilinen deney Shawn Carlson'a aittir ve 1985'te Nature dergisinde yayımlanmıştır. Çift kör yürütülen deneyde 28 astrologdan, yüzü aşkın doğum haritasını Kaliforniya Psikolojik Envanteri ile hazırlanmış kişilik profilleriyle eşleştirmeleri istendi. Deney düzenini fizikçilerle birlikte, astrolojiye ait bir kuruluşun önerdiği astrologlar da onayladı; sınanacak temel önermeyi onlar da birlikte belirledi. Sonuç, astrologların şanstan daha iyi eşleştirme yapamadığı oldu.

Başka çalışmalar da benzer sonuç verdi. Geoffrey Dean ve Ivan Kelly, birbirinden en çok beş dakika arayla doğmuş 2.011 "zaman ikizi" kümesini inceledi ve ortak bir etki bulamadı. Sosyolog David Voas, İngiltere ve Galler'de 20 milyonu aşkın kişinin nüfus kayıtlarında burçlarla evlilik eşleşmeleri arasında bir ilişki göremedi. Ayrıca yıldızların ve gezegenlerin doğum anında insana etki edebileceği bilinen bir fiziksel mekanizma yoktur; uzak gezegenlerin kütleçekimi son derece küçüktür. 1975'te 186 bilim insanı "Astrolojiye İtirazlar" başlıklı bildiriyi imzalayarak bu noktaya dikkat çekti.

Astrolojik yorumların birçok kişiye "tam beni anlatıyor" dedirtmesi, psikolojide Barnum ya da Forer etkisi olarak bilinen olguyla açıklanır: herkese uyabilecek genel tanımları insanlar kendilerine özgü sanma eğilimindedir. Bilim felsefecisi Karl Popper, yanlışlanabilirlik ölçütünü tartışırken astrolojiyi sık sık örnek olarak kullanmıştır.

Geoffrey Dean ve Ivan Kelly'nin bir başka deneyinde, ortalama on yıllık deneyime sahip ve yöntemlerine güvenen 45 astrolog, kişilik testlerinde belirgin özellikler gösteren deneklerin özelliklerini doğum haritalarından tahmin etmeye çalıştı. Astrologlar, doğum haritası kullanmayan 45 kişilik kontrol grubundan çok daha kötü sonuç aldı. Fizikçi Stephen Hawking 2001'deki bir konuşmasında bilim insanlarının çoğunun astrolojiye inanmamasının nedeninin, onun deneyle sınanmış kuramlarla tutarlı olmaması olduğunu söyledi.

Tarihçe

Astrolojinin bir biçimi Mezopotamya'da Eski Babil döneminde, yaklaşık MÖ 1800'de uygulanıyordu. Büyük İskender'in fetihlerinden sonra İskenderiye'de Babil ve Mısır gelenekleri birleşerek doğum haritasına dayanan astrolojiyi doğurdu. 2. yüzyılda Batlamyus hem astronominin temel kitabı Almagest'i hem de astrolojinin temel kitabı Tetrabiblos'u yazdı. Yüzyıllar boyunca iki alan iç içe yürüdü; Tycho Brahe ve Kepler gibi astronomlar saray astrologluğu da yaptı. Osmanlı'da gökbilimci Takiyüddin, 1571'de saraya müneccimbaşı olarak atanmıştı. Daha doğru gezegen tabloları elde etme isteği, gözlemsel astronominin ilerlemesine de katkı sağladı.

17. yüzyıla gelindiğinde "astronomi" bilimsel terim olarak yerleşti, "astroloji" ise kehanet anlamında kaldı. Aydınlanma döneminde astroloji akademik saygınlığını yitirdi. Tarihçiler, eski çağlardaki astrolojiyi bugünkü ölçütlerle küçümsemenin doğru olmadığını, onun o dönemde ciddi bir bilgi geleneği sayıldığını vurgular. Bugün ise bilim topluluğunun ortak görüşü, astrolojinin öngörü gücü taşımadığıdır.

İlgili terimler

• Astronomi
• Burçlar kuşağı
• Ekliptik
• Presesyon
• Takımyıldız