Türkiye'nin uzay programı: Türkiye Uzay Ajansı, uydular, astronotlar ve Ay görevi

Türkiye'nin uzaydaki serüveni 1994 yılında bir haberleşme uydusuyla başladı. Otuz yılı aşkın sürede bu serüven yer gözlem uydularına, üniversite öğrencilerinin yaptığı avuç içi büyüklüğündeki küp uydulara, kendi uydusunu baştan sona tasarlayıp üreten bir sanayiye, bir uzay ajansına, iki astronota ve Ay'a gönderilmesi planlanan bir araca uzandı. Bu sayfa, sitemizdeki bütün Türkiye kayıtlarını bir araya getiren bir yol haritasıdır: her başlıkta kısa bir özet ve ayrıntının bulunduğu sayfanın bağlantısı var. Sayfanın sonunda bütün kilometre taşlarını tarih sırasıyla gösteren bir zaman çizelgesi bulacaksınız.

Programın parçaları

"Türkiye'nin uzay programı" tek bir kurumun işi değil. Haberleşme uydularını Türksat işletir. Yer gözlem uydularının çoğu ve Türkiye'nin ilk yerli haberleşme uydusu, TÜBİTAK'ın uzay enstitüsü TÜBİTAK UZAY öncülüğünde, TUSAŞ ve başka kuruluşlarla birlikte geliştirildi. Politika, koordinasyon ve insanlı uzay uçuşu gibi büyük hedefler 2018'de kurulan Türkiye Uzay Ajansı'nın (TUA) sorumluluğunda. Yerden gökyüzüne bakan tarafta ise TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi ve Erzurum'daki Doğu Anadolu Gözlemevi gibi araştırma tesisleri var. Uzay ajansının ne olduğunu genel olarak merak ediyorsanız uzay ajansı sözlük maddesine bakabilirsiniz.

Haberleşme uyduları: Türksat ailesi

Türkiye'nin uzaya gönderdiği ilk araçlar, televizyon yayını ve veri iletimi için yer durağan yörüngeye yerleştirilen haberleşme uydularıydı. Başlangıç talihsiz oldu: Türksat 1A, 24 Ocak 1994'te bir Ariane 4 roketiyle fırlatıldı ama fırlatma başarısız oldu ve uydu yörüngeye ulaşamadı. Aynı yıl 10 Ağustos'ta fırlatılan Türksat 1B Türkiye'nin hizmete giren ilk uydusu oldu ve 2006'ya kadar çalıştı. Onu 9 Temmuz 1996'da Türksat 1C (2010'a kadar görevde) ve 10 Ocak 2001'de Eurasiasat 1 adıyla da bilinen Türksat 2A (2016'ya kadar görevde) izledi.

İkinci kuşak 2008'de geldi: Türksat 3A, 12 Haziran 2008'de bir Ariane 5 ile fırlatıldı. Türksat 4A (14 Şubat 2014) ve Türksat 4B (16 Ekim 2015) Rus Proton-M roketleriyle, Türksat 5A (8 Ocak 2021) ve Türksat 5B (19 Aralık 2021) ise SpaceX'in Falcon 9 roketiyle uzaya çıktı.

Bu ailenin en önemli halkası Türksat 6A'dır. 8 Temmuz 2024'te Florida'daki Cape Canaveral'dan yine bir Falcon 9 ile fırlatılan uydu, Türkiye'de baştan sona yerli olarak üretilen ilk haberleşme uydusu. Projenin yürütücüsü TÜBİTAK UZAY; yapı ve alt sistemlerin tasarımında TUSAŞ, elektronik birimlerde ASELSAN ve teknik destekte CTech yer aldı. Uydu 42 derece doğu boylamındaki yer durağan konumda, 15 yıllık görev ömrü için çalışıyor. Ayrıntılı anlatım Türksat 6A maddemizde. Kaç uydumuz olduğu sorusunun kısa cevabı ise Türkiye'nin kaç uydusu var? yazısında.

Yer gözlem uyduları: BİLSAT'tan İMECE'ye

Yer gözlem uyduları Dünya'yı yörüngeden fotoğraflayarak harita yapımından afet izlemeye, tarımdan güvenliğe kadar pek çok alana veri sağlar. Türkiye'nin bu alandaki yolculuğu, adım adım artan bir yerlilik oranıyla ilerledi.

• BİLSAT (2003): 27 Eylül 2003'te Rusya'daki Plesetsk üssünden bir Kosmos-3M roketiyle fırlatılan 130 kilogramlık bu mikro uydu, Türk mühendislerin İngiltere'deki Surrey Satellite Technology (SSTL) ile birlikte çalışarak geliştirdiği bir yer gözlem uydusuydu. Yaklaşık 686 kilometre yükseklikte, Güneş eş zamanlı yörüngede dolaştı; uluslararası Afet İzleme Takımuydusu'nun bir parçasıydı. Batarya hücrelerindeki arıza nedeniyle görevi Ağustos 2006'da sona erdi.
• RASAT (2011): 17 Ağustos 2011'de Rusya'daki Dombarovsky üssünden bir Dnepr roketiyle fırlatıldı. TÜBİTAK UZAY'ın tasarladığı 93 kilogramlık uydu, tamamen Türkiye'de gerçekleştirilen ilk uzaktan algılama uydusu oldu. Siyah-beyaz (pankromatik) bantta 7,5 metre çözünürlükle görüntü alıyordu. Üç yıl çalışması öngörülmüştü; 11 yıl görev yaptı, 58.726 tur atıp 13.362 görüntü çekti ve Ağustos 2022'de emekliye ayrıldı.
• Göktürk-2 (2012): 18 Aralık 2012'de Çin'deki Jiuquan üssünden bir Uzun Yürüyüş 2D roketiyle fırlatıldı. TÜBİTAK UZAY ile TUSAŞ'ın birlikte ürettiği 400 kilogramlık uydu, pankromatik bantta 2,5 metre çözünürlük sağlıyor. Teknolojisinin yüzde 80'inin yerli olarak geliştirildiği, yazılımının ise tamamen yerli olduğu belirtiliyor.
• Göktürk-1 (2016): 5 Aralık 2016'da Fransız Guyanası'ndaki Guyana Uzay Merkezi'nden bir Vega roketiyle fırlatıldı. İtalyan Telespazio şirketinin geliştirdiği, uydu gövdesini Thales Alenia Space'in sağladığı ve TUSAŞ'ın da katkı verdiği uydu 0,8 metre çözünürlüğe sahip. Mart 2025'e kadar 100.000'inci görüntüsünü çekmişti.
• İMECE (2023): 15 Nisan 2023'te SpaceX'in Transporter-7 ortak fırlatmasıyla, bir Falcon 9 üzerinde uzaya çıktı. TÜBİTAK UZAY'ın geliştirdiği 800 kilogramlık uydu yaklaşık 680 kilometre yükseklikte dolaşıyor ve pankromatik bantta 0,99 metre çözünürlükle görüntü alıyor. Asıl önemi, metre altı çözünürlüklü elektro-optik uydu kamerasının yerli olarak geliştirilmesi. Ayrıntılar İMECE uydusu maddemizde.

Küp uydular ve üniversiteler

Büyük uyduların yanında, kenarı 10 santimetrelik birimlerden oluşan küp uydular (CubeSat) üniversitelerin uzay okulu oldu. Bu alanda ilk adımı İstanbul Teknik Üniversitesi Uçak ve Uzay Bilimleri Fakültesi attı: yaklaşık 1 kilogramlık İTÜpSAT1, 23 Eylül 2009'da Hindistan'dan bir PSLV roketiyle fırlatıldı ve yörüngeye ulaşan ilk Türk üniversite uydusu oldu. Sonraki öğrenci ve şirket uydularının listesi Türkiye'nin küp uyduları sayfasında. Bu alanda okumak isteyenler için uzay mühendisliği hangi üniversitelerde okunur? yazımız da yol gösterici.

Türkiye Uzay Ajansı ve Millî Uzay Programı

Türkiye Uzay Ajansı 13 Aralık 2018'de yayımlanan cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kuruldu. Merkezi Ankara'da, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'na bağlı. Ajansın ilk başkanı Serdar Hüseyin Yıldırım (6 Ağustos 2019 – 7 Ekim 2023) oldu; 7 Ekim 2023'ten bu yana görevi Yusuf Kıraç yürütüyor. Kuruluş öyküsünün kısa özeti TUA ne zaman kuruldu? yazısında.

Ajansın yol haritası olan Millî Uzay Programı, 9 Şubat 2021'de Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından kamuoyuna açıklandı. Program on hedef sıralıyor:

1. Ay'a önce sert iniş (ilk açıklamada 2023), ardından yumuşak iniş (2028) yapmak,
2. uydu üretimini tek çatı altında toplamak,
3. bölgesel bir konumlama ve zamanlama sistemi kurmak,
4. uzaya bağımsız erişim için bir uzay limanı kurmak,
5. bir Türk vatandaşını bilimsel bir görevle uzaya göndermek,
6. uzay havası koşulları üzerine araştırma yapmak,
7. uzaydan gözlem yeteneğini artırmak,
8. uzay sanayisi ekosistemini geliştirmek,
9. toplumda uzay farkındalığını artırıp nitelikli insan gücü yetiştirmek,
10. bir Uzay Teknolojileri Geliştirme Bölgesi kurmak.

Bu hedeflerden astronot hedefi 2024'te gerçekleşti; Ay görevinin takvimi ise kaydı (aşağıda). Ajans uluslararası alanda Asya-Pasifik Uzay İşbirliği Örgütü'nün (APSCO) üyesi; 2020'den bu yana Avrupa Uzay Ajansı (ESA) üyeliğine ilişkin değerlendirmeler de yürütüyor.

Türk astronotlar

Millî Uzay Programı'nın beşinci hedefi, Türkiye'nin iki astronotuyla gerçekleşti. Seçim sürecinin nasıl işlediğini Türk astronot nasıl olunur? yazısında anlattık.

Alper Gezeravcı, 2 Aralık 1979'da Mersin'in Silifke ilçesinde doğdu. Hava Harp Okulu'nda elektronik mühendisliği okuyan Gezeravcı, Hava Kuvvetleri'nde F-16 pilotu olarak görev yaptı. Adı Nisan 2023'te Türkiye'nin ilk astronotu olarak açıklandı. Axiom Space'in düzenlediği Axiom Mission 3 (Ax-3) görevinde uzmanlık görevlisi olarak, 18 Ocak 2024'te (Türkiye saatiyle 19 Ocak'ın ilk saatlerinde) NASA'nın Kennedy Uzay Merkezi'nden, bir Falcon 9 üzerindeki Crew Dragon Freedom kapsülüyle uzaya çıktı. Ekipte komutan Michael López-Alegría, pilot Walter Villadei ve İsveçli Marcus Wandt vardı. Görev, büyük bölümü Uluslararası Uzay İstasyonu'na kenetli geçen 21 gün 15 saat 41 dakika sürdü ve 9 Şubat 2024'te denize inişle sona erdi.

Tuva Cihangir Atasever (1992 doğumlu), Ax-3 görevinde Gezeravcı'nın yedeğiydi. 8 Haziran 2024'te ABD'nin New Mexico eyaletindeki Spaceport America'dan kalkan Virgin Galactic'in Galactic 07 uçuşunda araştırmacı olarak yer aldı. VSS Unity uzay uçağı 87,5 kilometre yüksekliğe çıktı; uçuş yaklaşık 14,5 dakika sürdü. Bu, yörüngeye girmeden yapılan bir alt yörünge uçuşuydu. Uzayın nerede başladığına ilişkin farklı tanımlar için uzay nerede başlar? yazısına bakabilirsiniz. Astronot ve kozmonot kavramlarının farkı ise sözlüğümüzde.

Ay görevi: AYAP-1

Millî Uzay Programı'nın ilk hedefi Ay'dı. Bu hedefi gerçekleştirecek çalışma Ay Araştırma Programı (AYAP) adını taşıyor. Programın ilk aracı AYAP-1, Türkiye'nin Ay'a gidecek ilk uzay aracı olacak. Görevi TUA yürütüyor; aracın tasarımı, geliştirilmesi, entegrasyonu ve testleri TÜBİTAK UZAY'da yapılıyor. Uluslararası ortaklar arasında Thales Alenia Space ve İsveç Uzay Fiziği Enstitüsü var.

Plana göre AYAP-1 önce Ay yörüngesine girecek, yaklaşık üç ay yörüngede çalıştıktan sonra Ay yüzeyine kontrollü bir sert iniş, yani bilinçli bir çarpma yapacak. Görevin amaçlarından biri Türkiye'de geliştirilen hibrit roket itki sisteminin uzayda sınanması. İlk açıklamada 2023 olarak verilen sert iniş hedefi ileriye kaydı; güncel planda fırlatma 2027 için, Cape Canaveral'dan bir Falcon 9 ile öngörülüyor. Programın ikinci aşaması AYAP-2 ise 2030'ların başı için planlanan bir iniş aracı. Ay'a bugüne kadar yapılan yolculukların genel tablosu için Ay'a yolculuklar ve Ay maddelerimize göz atabilirsiniz.

Uzay limanı ve roketler

Programın dördüncü hedefi, Türkiye'nin uydularını başka ülkelerin roketlerine ve üslerine bağlı kalmadan fırlatabilmesi için bir uzay limanı kurmak. Bu hedefin nerede ve nasıl gerçekleştirilmesinin planlandığını Türkiye'nin uzay limanı nerede? yazısında, Türkiye'nin roket çalışmalarını ise Türkiye'de roket var mı? yazısında topladık. Roket teknolojisinin temelleri için roket nedir, nasıl çalışır? ve aşamalı roket sayfaları iyi bir başlangıç. Roket alanında çalışan kuruluşlardan Roketsan'ın sayfası da sitemizde.

Gözlemevleri: yerden gökyüzüne

Uzay programı yalnız uydu ve roketten ibaret değil; Türkiye'de gökbilim araştırmasının en önemli iki tesisi dağların tepesinde.

TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi (TUG), Antalya'nın yaklaşık 50 kilometre güneybatısında, Saklıkent yakınlarındaki Bakırlıtepe'de, yaklaşık 2.500 metre yükseklikte. 1997'de resmen açılan gözlemevinin en büyük teleskobu, 2001'de kurulan 1,5 metrelik Rus-Türk teleskobu RTT150. Ankara Üniversitesi'nden araştırmacılar bu teleskopla on yıl süren dikine hız ölçümleri sonunda HD 208897 yıldızının çevresinde bir ötegezegen bulduklarını 2017'de duyurdu. Gözlemevinin yeri ve işleyişi TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi nerede, ne yapar? yazısında.

Doğu Anadolu Gözlemevi (DAG), Erzurum'un yaklaşık 25 kilometre güneyindeki Karakaya Tepeleri'nde, 3.170 metre yükseklikte. Atatürk Üniversitesi'nin yürüttüğü projenin kalbi, aktif ana aynası 4 metre çapında olan ve uyarlanabilir optik sistemle çalışan teleskop. Teleskop teknik ilk ışığını 2024'te aldı ve ilk testlerini Eylül 2025'te tamamladı. Tesis Türkiye'nin ilk kızılötesi teleskobuna da ev sahipliği yapacak. Ayrıntılar Doğu Anadolu Gözlemevi maddemizde; hangi teleskobun en büyük olduğu sorusu ise Türkiye'nin en büyük teleskobu hangisi? yazısında.

Bu modern tesislerin geçmişi de var: İstanbul Rasathanesi ve Takiyüddin, Kandilli Rasathanesi ve Ankara'daki Kreiken Rasathanesi (nasıl ziyaret edilir?). Türkiye'de amatör gözlem için iyi yerleri ise Türkiye'de yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberinde topladık.

Verileri göster

1994	İlk Türksat uyduları
2003	BİLSAT fırlatıldı
2011	RASAT fırlatıldı
2018	Türkiye Uzay Ajansı kuruldu
2021	Millî Uzay Programı
2023	İMECE fırlatıldı
2024	İki astronot ve Türksat 6A
2027	AYAP-1 (planlanan)

Zaman çizelgesi

Tarih	Olay
24 Ocak 1994	Türksat 1A fırlatıldı; fırlatma başarısız oldu.
10 Ağustos 1994	Türksat 1B: hizmete giren ilk Türk uydusu.
9 Temmuz 1996	Türksat 1C fırlatıldı.
1997	TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi resmen açıldı.
10 Ocak 2001	Türksat 2A (Eurasiasat 1) fırlatıldı.
27 Eylül 2003	İlk Türk yer gözlem uydusu BİLSAT fırlatıldı.
12 Haziran 2008	Türksat 3A fırlatıldı.
23 Eylül 2009	İlk Türk üniversite uydusu İTÜpSAT1 (küp uydular).
17 Ağustos 2011	Tamamen Türkiye'de gerçekleştirilen ilk uzaktan algılama uydusu RASAT.
18 Aralık 2012	Göktürk-2 fırlatıldı.
14 Şubat 2014	Türksat 4A fırlatıldı.
16 Ekim 2015	Türksat 4B fırlatıldı.
5 Aralık 2016	Göktürk-1 fırlatıldı.
13 Aralık 2018	Türkiye Uzay Ajansı kuruldu.
8 Ocak 2021	Türksat 5A fırlatıldı.
9 Şubat 2021	Millî Uzay Programı açıklandı.
19 Aralık 2021	Türksat 5B fırlatıldı.
15 Nisan 2023	Yerli kameralı İMECE fırlatıldı.
18 Ocak 2024	Alper Gezeravcı, Ax-3 ile uzaya çıkan ilk Türk oldu.
8 Haziran 2024	Tuva Cihangir Atasever, Galactic 07 alt yörünge uçuşunda.
8 Temmuz 2024	İlk yerli haberleşme uydusu Türksat 6A fırlatıldı.
2024–2025	DAG 4 metrelik teleskobu teknik ilk ışığını aldı (2024), ilk testlerini tamamladı (Eylül 2025).
2027 (planlanan)	AYAP-1 Ay görevinin fırlatılması.

Türk bilim insanları ve tarihsel arka plan

Türkiye'nin uzay çalışmaları köklü bir gökbilim geleneğinin üzerine kuruldu. Bu geleneği Türklerde gökyüzü maddesinde, Uluğ Bey, Ali Kuşçu ve Takiyüddin gibi isimlerin biyografilerinde bulabilirsiniz. Günümüzde ise Türkiye'den ve Türkiye kökenli birçok bilim insanı astrofizikten uzay mühendisliğine uzanan alanlarda çalışıyor; sitemizde Dilhan Eryurt, Feryal Özel, Ümran İnan, Arif Karabeyoğlu, Burçin Mutlu-Pakdil ve Ali Alpar gibi isimlerin sayfaları var.

Kısaca

• Türkiye'nin ilk hizmete giren uydusu 1994'te fırlatılan Türksat 1B'dir; ilk yerli haberleşme uydusu ise 2024'te fırlatılan Türksat 6A.
• Yer gözleminde çizgi BİLSAT (2003), RASAT (2011), Göktürk-2 (2012), Göktürk-1 (2016) ve yerli kameralı İMECE (2023) ile ilerledi.
• Türkiye Uzay Ajansı 13 Aralık 2018'de kuruldu; Millî Uzay Programı 9 Şubat 2021'de on hedefle açıklandı.
• Alper Gezeravcı Ocak 2024'te uzay istasyonuna giden ilk Türk oldu; Tuva Cihangir Atasever Haziran 2024'te alt yörünge uçuşu yaptı.
• AYAP-1 Ay görevinin fırlatılması 2027 için planlanıyor; araç Ay yörüngesinde çalıştıktan sonra yüzeye kontrollü sert iniş yapacak.
• TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi ile 4 metrelik teleskobuyla Doğu Anadolu Gözlemevi, Türkiye'nin yerdeki en önemli gökbilim tesisleri.

Bu görevin ve önümüzdeki aylarda planlanan öteki büyük uzay görevlerinin tarihlerini 2026-2027 uzay görevleri takviminde bulabilirsiniz.