Axiom Mission 3 (Alper Gezeravcı)

Axiom Mission 3 (Ax-3), Axiom Space şirketinin Uluslararası Uzay İstasyonu'na (ISS) düzenlediği üçüncü özel insanlı uzay görevidir. Görev, Türkiye için tarihî bir anlam taşır: ekipte yer alan Alper Gezeravcı, uzaya çıkan ilk Türk astronot oldu. SpaceX'in Crew Dragon "Freedom" kapsülü, 18 Ocak 2024'te UTC saatiyle 21.49'da (Türkiye saatiyle 19 Ocak 00.49) Florida'daki Kennedy Uzay Merkezi'nden bir Falcon 9 roketiyle fırlatıldı. Hava koşulları yüzünden dönüşü birkaç kez ertelenen ekip, 9 Şubat 2024'te Atlas Okyanusu'na indi. Toplam görev süresi yaklaşık 21 gün oldu.

Görevin amacı

Ax-3, ticari bir uzay şirketinin hükümetlerin astronotlarını ISS'e taşıdığı bir modelin örneğiydi. Türkiye açısından görev, Millî Uzay Programı'nın on stratejik hedefinden biri olan "bir Türk vatandaşının bilimsel görev için uzaya gönderilmesi" hedefini karşıladı. Görevin başlıca amaçları şunlardı:

• Türk bilim insanlarına ISS'in mikro kütleçekim ortamında deney yapma olanağı sunmak
• Türkiye'de insanlı uzay görevleri için bilgi birikimi ve deneyim kazanmak
• Toplumda uzay bilimi ve teknolojileri farkındalığını artırmak
• Ekipteki İsveçli astronotla ESA destekli ilk ticari uzay uçuşunu gerçekleştirmek

Türk Astronot ve Bilim Misyonu Projesi'ni TÜBİTAK UZAY yürüttü; Türkiye Uzay Ajansı (TUA) ile birlikte koordinasyonu sağladı.

Uzay aracı ve araçları

Ekip, yeniden kullanılabilir Crew Dragon "Freedom" kapsülüyle uçtu. Fırlatma kütlesi yaklaşık 12.519 kilogram olan kapsül, daha önce Axiom-2 dahil birçok görevde uçmuş B1080 numaralı Falcon 9 birinci kademesiyle uzaya çıkarıldı. Dört kişilik ekibin tamamı askerî pilotluk geçmişine sahipti:

• Michael López-Alegría (komutan, Axiom Space)
• Walter Villadei (pilot, İtalyan Hava Kuvvetleri)
• Alper Gezeravcı (görev uzmanı, Türkiye)
• Marcus Wandt (görev uzmanı, İsveç; ESA proje astronotu)

Türkiye'nin deneyleri, 37 üniversite ve araştırma kurumundan gelen 48 öneri arasından Axiom Space, TÜBİTAK UZAY ve TUA'nın ortak değerlendirmesiyle seçildi. Seçilen 13 deney biyoloji ve biyoteknoloji, fizik, teknoloji ve insan araştırmaları başlıklarında toplandı.

Gezeravcı, Hava Harp Okulu'ndan 2001'de mezun olmuş, ABD'de yüksek lisans yapmış, F-16 dahil birçok uçakla yaklaşık 15 yıl uçmuş bir askerî pilot ve elektronik mühendisidir. Türk Hava Yolları'nda da kaptan pilot olarak çalıştı. Eğitim sürecinde Crew Dragon'un işletimi, ISS'te yaşam ve acil durum yönetimi gibi konularda kapsamlı eğitimlerin yanı sıra Türk bilim insanlarından da deneylere yönelik kuramsal ve uygulamalı eğitim aldı.

Yolculuk ve önemli anlar

• 23 Mayıs 2022: Türk astronot başvuru çağrısı kamuoyuyla paylaşıldı; seçime yaklaşık 36 bin kişi başvurdu.
• 4 Haziran 2022: TÜBİTAK UZAY, uzayda yapılacak deneyler için bilim misyonu çağrısına çıktı.
• 29 Nisan 2023: Alper Gezeravcı asıl, Tuva Cihangir Atasever yedek astronot olarak açıklandı.
• 2023: Gezeravcı ABD, Japonya ve Avrupa'da yaklaşık 8 ay eğitim aldı; görevden önce Florida'da iki haftalık karantinaya girdi.
• 18 Ocak 2024: Fırlatma yapıldı (Türkiye saatiyle 19 Ocak 00.49).
• 20 Ocak 2024: Yaklaşık 36 saatlik yolculuğun ardından kapsül ISS'e kenetlendi; ekibi Expedition 70 karşıladı.
• 7 Şubat 2024: Dönüşün iki kez ertelenmesinin ardından kapsül istasyondan ayrıldı.
• 9 Şubat 2024: Kapsül Atlas Okyanusu'na indi; Gezeravcı Türkiye'ye döndüğünde Ankara'da karşılandı.

Bilimsel sonuçlar

Gezeravcı istasyonda geçirdiği yaklaşık 18 gün boyunca 13 Türk deneyini yürüttü. Ekip toplamda 30 deneye ait malzemeler ve NASA donanımıyla birlikte yaklaşık 250 kilogram kargoyla Dünya'ya döndü. İsveçli Marcus Wandt'ın "Muninn" adlı görevi kapsamında 20 deney ve beş eğitim programı yürütüldü; bunlar arasında yaşam alanı tasarımının astronotların stres düzeyine etkisi ve mikro kütleçekimde gen ifadesi değişimleri vardı. Türkiye açısından görev, ulusal kurumların uzay deneyi hazırlama, yeterlilik testlerinden geçirme ve uzay ajanslarıyla birlikte yürütme deneyimi kazanması anlamına geldi. Yedek astronot Tuva Cihangir Atasever de aynı proje kapsamında 2024'te Virgin Galactic'in VSS Unity aracıyla yaklaşık 90 kilometre irtifaya uzanan yörünge altı bir uçuş yaparak yaklaşık üç dakikalık ağırlıksızlık süresinde yedi deney gerçekleştirdi.

Görevden sonra Gezeravcı Şubat 2024'te Türkiye Uzay Ajansı yönetim kuruluna atandı. Görevin Türkiye'deki geniş yankısı, gençler arasında uzay bilimine ilginin artmasına da katkı sağladı; misyon boyunca tüm aşamalar düzenli olarak kamuoyuyla paylaşıldı.

Bilmeye değer

• Gezeravcı, uzaydaki ilk konuşmasına Atatürk'ün "İstikbal göklerdedir" sözüyle başladı.
• ISS'teyken TC100ISS çağrı işaretiyle amatör telsiz bağlantıları kurdu.
• Gezeravcı uzaya giden 643. insan olarak kayıtlara geçti; 2026'da tuğgeneralliğe terfi etti.
• Görev, iki İskandinav astronotun aynı anda uzayda bulunduğu ilk dönemdi; Danimarkalı Andreas Mogensen de o sırada ISS'teydi.
• Ax-3, ESA sponsorluğundaki bir astronotun katıldığı ilk ticari uzay uçuşuydu.