TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi

TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi (TUG), Antalya'nın batı-güneybatısında, Toros Dağları'nın uzantısı olan Beydağları'ndaki Bakırlıtepe'de, Saklıkent yakınında kurulmuş yer tabanlı bir astronomi gözlemevidir. Kurumun verdiği bilgiye göre 2.550 metre yükseklikteki gözlemevi 1997'de açıldı ve Türkiye'nin ilk ulusal gözlemevidir. Yıllardır yurt içindeki üniversitelerin gökbilimcilerine görünür ışıkta fotometri (ışıkölçüm) ve tayfölçüm gözlemleri sunuyor. 2023'ten beri, Erzurum'daki Doğu Anadolu Gözlemevi ile birlikte Türkiye Ulusal Gözlemevleri adlı ortak araştırma altyapısının parçasıdır.

Tarihçe

Türkiye'de ulusal bir gözlemevi kurma fikrinin arkasında uzun bir yer seçimi çalışması vardır. Gökbilimci Zeki Aslan 1982-1986 arasında Türkiye'nin dağ zirvelerinden veri toplayan yer seçimi çalışmalarında yer aldı. Antalya Saklıkent bölgesi önerildikten sonra, 1992-1995 arasında ulusal gözlemevinin kurulması için yürütülen TÜBİTAK projesini yönetti.

Bakırlıtepe'de alan hazırlığına 1991'de başlandı ve proje Devlet Planlama Teşkilatı'na sunuldu. Gözlemevinin çalışma yönetmeliği 17 Temmuz 1995'te Resmî Gazete'de yayımlandı. İlk bilimsel ışığını Ocak 1997'de 40 santimetrelik teleskopla alan gözlemevi aynı yıl resmen açıldı; resmî kuruluş tarihi olarak 5 Eylül 1997 verilir. 1940'ta Artvin'de doğan Zeki Aslan, 1995-2007 arasında gözlemevinin ilk müdürü olarak görev yaptı; emekliliğinden sonra da ışık kirliliği üzerine çalışmalarını sürdürdü.

TUG uzun süre doğrudan TÜBİTAK'a bağlı bir enstitü olarak çalıştı. 25 Nisan 2023'te 6550 sayılı Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun kapsamında yeterlik alan Türkiye Ulusal Gözlemevleri kuruldu. Bu yapı, Atatürk Üniversitesi Astrofizik Araştırma ve Uygulama Merkezi (ATASAM) ile TÜBİTAK'ın ortaklığındadır ve kurumun tanımıyla kanun kapsamındaki ilk ortak araştırma altyapısıdır. Merkezi Erzurum'da, destek ofisi Antalya'dadır. TUG bu çatı altında Antalya yerleşkesi olarak hizmet veriyor.

Aletler ve çalışmalar

Kurumun sayfasına göre TUG'da bugün üç etkin teleskop bulunuyor:

• RTT150: Rusya ile Türkiye'nin ortaklığındaki 1,5 metre ayna çaplı teleskop. Eski adı AZT-22'dir ve ilk ışığını Eylül 2001'de aldı. Yaklaşık 37 ton ağırlığındaki teleskopla yüksek çözünürlüklü konumsal, fotometrik ve tayfsal gözlemler yapılır; odak düzleminde sönük cisimler için bir tayfçeker-kamera ve coudé tayfçekeri bulunur.
• TUG100 (T100): 2009'da kurulan 1 metrelik Ritchey-Chrétien teleskobu. Geniş görüş alanı sayesinde kalabalık yıldız alanlarında ışık ölçümü, ötegezegen araştırmaları ve Güneş Sistemi'nin küçük cisimleriyle ilgili projelerde kullanılıyor.
• TUG060 (T60): 2008'de kurulan 60 santimetrelik Ritchey-Chrétien teleskobu; uzun dönemli değişen yıldızların ışık ölçümüne ayrılmıştır.

Geçmişte burada 40 santimetrelik bir Schmidt-Cassegrain teleskobu ve robotik ROTSE IIId teleskobu da çalıştı. Yerleşkede 8'i teleskop binası olmak üzere 10 yapı vardır. Kurumun ölçümlerine göre zirvede yılda yaklaşık 200 açık gece yaşanır, ortalama görüş (seeing) değeri 0,86 yay saniyesidir; kar ise yılda yaklaşık beş ay yerde kalır. Saklıkent ile zirve arasındaki yol 6 kilometredir.

Zirvede ortalama sıcaklık +5 °C, ortalama nem yüzde 50'dir; gökyüzü arka plan parlaklığı yay saniyesi kare başına 21,5 kadir ölçülmüştür. Bu değerler, şehir ışıklarından uzak ve kuru bir gözlem yeri olduğunu gösterir. Gözlemevinin suyu, Saklıkent bölgesinden 2.200 metrelik bir boru hattıyla 550 metre yukarı pompalanır; yerleşkeyi 1.000 megabitlik bir fiber bağlantı dünyaya bağlar.

Teleskopların kameraları da yıllar içinde yenilendi. TUG100'deki 4096 x 4037 piksellik CCD kamera gökyüzünde yaklaşık 21,5 x 21,5 yay dakikalık bir alanı tek seferde görüntüler. TUG060'taki 2048 x 2048 piksellik kamera ise 15,6 yay dakikalık bir alan kaplar. RTT150'nin coudé odağına bağlı tayfçeker, yıldız ışığını çok ince ayrıntısıyla ayrıştırarak tayfölçüm çalışmalarına olanak verir.

Önemli başarılar

• Ankara Üniversitesi'nden Mesut Yılmaz'ın yönettiği ekip, RTT150'deki coudé eşel tayfçekeriyle yaklaşık on yıl süren dikine hız ölçümleri sonucunda yaklaşık 210 ışık yılı uzaklıktaki dev yıldız HD 208897'nin çevresinde bir gezegen buldu. En az 1,4 Jüpiter kütlesindeki gezegen yıldızını yaklaşık 1,05 astronomik birim uzaklıktan 353 günde dolanıyor; keşif 6 Ağustos 2017'de duyuruldu.
• RTT150 gözlemleri, Planck uydusunun aday listesinden 47 yeni gökada kümesinin tanımlanmasına ve 65 kümenin kırmızıya kayma değerinin ölçülmesine katkı verdi; bunlardan 39'u ilk kez ölçüldü.
• 9-10 Ağustos 2013'te S147 süpernova kalıntısının içindeki kaçak yıldız HD 37424 gözlendi. B0.5 türündeki bu yıldızın, yaklaşık 30.000 yıl önce süpernova olarak patlayan ve geride PSR J0538+2817 pulsarını bırakan bir yoldaşı olduğu düşünülüyor.

Bugün

TUG, Türkiye Ulusal Gözlemevleri'nin Antalya yerleşkesi olarak gözlem hizmeti vermeye devam ediyor. Ortaklığın öbür ayağı olan Doğu Anadolu Gözlemevi, Erzurum Palandöken'deki Karakaya Tepesi'nde 3.170 metre yükseklikte bulunuyor; kurumun sayfasına göre 4 metrelik DAG400 teleskobunun kurulumu 2024'te tamamlandı ve bu teleskop kızılötesinde de gözlem yapacak. Erzurum'da optik teknolojiler üzerine bir Optomekatronik Araştırma Laboratuvarı (OPAL) kurulması da planlanıyor. Kurum, amaçları arasında astronomik gözlem hizmetlerinin yanında uzay havası araştırmalarını ve bilim-toplum etkinliklerini de sayıyor. Türkiye'de gökbilimin kurumsallaşma hikâyesi için Türk astronomlar kimlerdir? yazısına bakabilirsiniz.

Bilmeye değer

• Antalya'dan Saklıkent'e yol yaklaşık 50 kilometredir; zirvede kar kalınlığı ortalama 1,5 metreyi bulur.
• Zirvede ölçülen rüzgâr hızı ani esintilerde saatte 270 kilometreye ulaşmıştır.
• RTT150'nin ayna çapı 1.500 milimetre, kubbesinin dış çapı 10,5 metredir.
• Gözlemevinin uluslararası gözlemevi kodu A84'tür.

Fotoğraf: Azizkayihan · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons