Türksat

Türksat Uydu Haberleşme Kablo TV ve İşletme A.Ş., Türkiye'nin tek uydu operatörüdür. Ankara Gölbaşı'ndaki yer istasyonundan haberleşme uydularını yönetir; televizyon ve radyo yayıncılığı, veri iletimi, kablo TV ve internet hizmetleri sunar. Tamamı devlete ait olan şirket, ulusal egemenlik kapsamındaki uydu yörünge pozisyonlarının hakkını ve işletme yetkisini elinde tutar.

Tarihçe

Türkiye'nin uydu programının kökeni 1990'a uzanır. 21 Aralık 1990'da Türksat Milli Haberleşme Uyduları adıyla bir kamu yapılanması kuruldu ve ilk uydular Fransız Aérospatiale firmasıyla yapılan anlaşma çerçevesinde hazırlandı. Uydu işletmeciliği uzun süre Türk Telekom bünyesinde yürüdü.

Türk Telekom'un özelleştirilmesi sürecinde çıkarılan 5189 sayılı kanunla uydu hizmetleri ayrı bir şirkete devredildi ve Türksat A.Ş. 22 Temmuz 2004'te faaliyete geçti. 2005'te kablo TV altyapısı da Türk Telekom'dan Türksat'a geçti. Şirket 2008'de dijital kablo TV ve internet hizmeti Teledünya'yı kurdu. Türksat ayrıca e-Devlet hizmetlerinin kurulması ve işletilmesinde de görev üstlenmiştir.

Roketler, araçlar ve hizmetler

Türksat roket üretmez; uydularını yabancı fırlatma şirketleriyle yörüngeye gönderir. Uydu filosu yıllar içinde şöyle gelişti:

• Türksat 1A: Türkiye'nin ilk uydusu. 24 Ocak 1994'te bir Ariane 4 roketiyle fırlatıldı ancak roket arızası nedeniyle kalkıştan dakikalar sonra kayboldu.
• Türksat 1B ve 1C: 1994 ve 1996'da yörüngeye yerleşerek Türkiye'nin uydu yayıncılığını başlattı.
• Türksat 2A (Eurasiasat 1): Aérospatiale ile kurulan ortak girişim aracılığıyla alındı, 2001'de hizmete girdi.
• Türksat 3A: Haziran 2008'de Ariane 5 ile fırlatıldı.
• Türksat 4A ve 4B: Japon Mitsubishi Electric tarafından üretildi; 2014 ve 2015'te Kazakistan'daki Baykonur'dan Proton roketleriyle fırlatıldı.
• Türksat 5A ve 5B: Airbus'ın tamamen elektrikli itkili platformu üzerine kuruldu; Ocak 2021 ve Aralık 2021'de Falcon 9 ile fırlatıldı. 5B, Ka bandında yüksek kapasiteli internet hizmeti de sunar.
• Türksat 6A: Türkiye'nin tamamen yerli olarak geliştirilen ilk haberleşme uydusu.

Uydular 31, 42 ve 50 derece doğu boylamlarındaki yer eşzamanlı yörüngelerde konumlanır.

Türksat uydularının çoğu yer eşzamanlı (jeostasyoner) yörüngede bulunur. Bu yörünge ekvatorun yaklaşık 36 bin kilometre yukarısındadır. Burada bir uydu, Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşüyle aynı hızda dolanır; bu yüzden yerden bakıldığında gökyüzünde sabit duruyormuş gibi görünür. Evlerin çatısındaki çanak antenlerin bir kez ayarlanıp öylece bırakılabilmesi bu sayededir. 42 derece doğu gibi ifadeler, uydunun ekvator üzerinde hangi boylamın tam üstünde durduğunu gösterir.

Bu yörünge konumları sınırlı bir doğal kaynaktır ve Uluslararası Telekomünikasyon Birliği (ITU) aracılığıyla ülkelere tahsis edilir. Bir ülke, tahsis edilen konumu belirli süre içinde bir uyduyla doldurmazsa hakkını kaybedebilir. Türksat'ın görevlerinden biri de Türkiye adına kayıtlı bu yörünge haklarını korumak ve işletmektir. Uydudaki "aktarıcı" (transponder) adı verilen birimler ise yerden gelen sinyali alıp güçlendirerek farklı bir frekansta geri gönderir; bir uydunun kapasitesi büyük ölçüde taşıdığı aktarıcı sayısıyla ölçülür. Ku bandı televizyon yayıncılığında, Ka bandı yüksek hızlı internette, X bandı ise askeri haberleşmede yaygın kullanılır.

Önemli görevler ve başarılar

En önemli dönüm noktası Türksat 6A'dır. 2014'te imzalanan anlaşmayla proje TÜBİTAK UZAY önderliğinde, TUSAŞ, ASELSAN ve CTech iş birliğiyle yürütüldü. Uydu, Ankara Akıncı'daki Uydu Montaj Entegrasyon ve Test (UMET) tesisinde birleştirildi ve 2024 Temmuz'unda Falcon 9 ile fırlatıldı. 42 derece doğuda konumlanan uydunun en az 15 yıl görev yapması öngörülüyor. Türksat 6A, sivil yayıncılık için Ku bandı aktarıcılarının yanında Türk Silahlı Kuvvetleri'nin kullanımına yönelik X bandı kapasitesi de taşır.

Türksat 5A'nın yapımında da TUSAŞ'ın UMET tesisi kullanıldı; bu uydu Türkiye'de inşa edilen ilk yer eşzamanlı haberleşme uydusu olarak kayda geçti.

Bugün ve gelecek planları

Türksat bugün 4A, 4B, 5A, 5B ve 6A uydularıyla Türkiye, Avrupa, Orta Doğu, Orta Asya ve Afrika'nın geniş bölümlerine hizmet veriyor. Şirketin uydu yayıncılığı, kablo TV, internet ve bilişim alanlarındaki işleri sürüyor. Türksat 6A deneyimi, gelecekteki haberleşme uydularının da büyük ölçüde yurt içinde üretilmesi hedefinin temelini oluşturuyor.

Bir haberleşme uydusunun ömrü genellikle yakıtıyla sınırlıdır. Uydu, Ay ve Güneş'in çekim etkileri nedeniyle konumundan yavaşça kayar ve bunu düzeltmek için düzenli olarak küçük motorlarını ateşler. Yakıt bittiğinde uydu, diğer uydulara tehlike oluşturmaması için daha yüksek bir "mezarlık yörüngesine" gönderilir. Türksat 3A da görevini tamamladıktan sonra bu şekilde mezarlık yörüngesine taşındı.

Bilmeye değer

• Türksat 1A'nın kaybından sonra Aérospatiale, sigorta şartları çerçevesinde yeni bir uydu (Türksat 1C) üretti.
• Türksat 4A sayesinde Sahra Altı Afrika'ya da uydu yayıncılığı hizmeti sunulabildi.
• Türksat 5A ve 5B'nin elektrikli itki sistemi, uydunun yörüngede konum tutma ömrünü klasik uydulara göre belirgin biçimde uzatıyor.
• Türksat uydularından yüzlerce televizyon ve radyo kanalı yayın yapıyor.