Türkiye'nin en büyük teleskobu hangisi?

Türkiye'nin en büyük teleskobu, Erzurum'daki Doğu Anadolu Gözlemevi'nde (DAG) bulunan, 4 metre ayna çaplı DAG400 teleskobudur. Palandöken Dağı'nın Karakaya Tepeleri'nde, deniz seviyesinden 3.170 metre yükseklikte duruyor. Atatürk Üniversitesi'nin projesi olarak doğan gözlemevi bugün, Atatürk Üniversitesi ile TÜBİTAK ortaklığında kurulan Türkiye Ulusal Gözlemevleri'nin bir parçası. Kurumun açıklamalarına göre gözlemevi 2024'te tamamlandı; 2026 tarihli tanıtım broşüründe ise test gözlemlerinin 2025'te başladığı belirtiliyor.

Ayna çapı neden bu kadar önemli?

Bir teleskobun gücünü büyük ölçüde ana aynasının çapı belirler. Ayna büyüdükçe daha çok ışık toplanır; böylece daha sönük ve daha uzak cisimler görülebilir, ayrıntılar da keskinleşir. Işık toplayan yüzey çapın karesiyle büyüdüğü için birkaç on santimlik fark bile önemlidir.

DAG400'den önce Türkiye'deki en büyük optik teleskop, Antalya'daki TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi'nde (TUG) Türk-Rus ortaklığıyla kurulan 1,5 metrelik RTT150'ydi. 1997'de Saklıkent'teki Bakırlıtepe'de, 2.550 metre yükseklikte kurulan TUG bugün de görünür ışıkta gözlem yapmaya devam ediyor.

Verileri göster

DAG400 (Erzurum)	400
RTT150 (Antalya)	150
TUG100 (Antalya)	100
TUG060 (Antalya)	60
ATA050 (Erzurum)	50
DAGTPS (Erzurum, iki teleskop)	30

Neden Erzurum, neden 3.170 metre?

Yer seçimi tesadüf değil. Atatürk Üniversitesi Fizik Bölümü'nün 2007-2010 yıllarında yürüttüğü ölçümler ve Meteoroloji Genel Müdürlüğü'nün bölgeye ait verileri, Palandöken Dağı (3.175 m) ile çevresindeki Karakaya Tepeleri'nin (3.170 m) gökbilim için büyük bir potansiyel taşıdığını gösterdi. Bölgenin nemi ve rüzgâr hızı düşük, rüzgâr yönü kararlı, açık gece sayısı da yüksek.

Bu özellikler özellikle kızılötesi astronomi için kritik. Kızılötesi ışık bir anlamda ısının kaydıdır; bu yüzden böyle gözlemler insan kaynaklı ve doğal ısı kaynaklarından uzak, kuru ve elverişli bir atmosfer ister. Karakaya Tepeleri Erzurum'u doğrudan görmüyor; şehirle arasında yaklaşık 2.500 metrelik tepeler var. Bu da gözlemeviyi ışık kirliliğinden koruyor. Yerleşke, şehir merkezine ve Erzurum Havalimanı'na kuş uçuşu yaklaşık 20 km, Atatürk Üniversitesi kampüsüne yaklaşık 10 km uzaklıkta. Zirveye Konaklı Kayak Tesisleri'nden teleferikle de çıkılabiliyor.

Koşullar yine de çetin: kurumun 2022-2025 ölçümlerine göre yerleşkede ortalama sıcaklık 3 °C, ortalama nem yüzde 63, ortalama rüzgâr hızı saniyede 6 metre ve kar yılda yaklaşık 7 ay yerde kalıyor.

Kızılötesine bakan dev ayna

DAG400 hem görünür ışıkta hem de 3 mikrondan kısa dalga boylarındaki yakın kızılötesinde gözlem yapacak biçimde tasarlandı. Atatürk Üniversitesi bu nedenle onu Türkiye'nin ilk kızılötesi teleskobu olarak tanımlıyor. Optik tasarımı Ritchey-Chrétien türünde bir yansıtıcı teleskop; odak uzaklığı 56 metre, odak oranı f/14,2. Teleskop, yatay ve dikey eksende dönen alt-azimut bir kundak üzerinde duruyor.

DAG400'ün en dikkat çekici yanı, aktif optik ile uyarlanabilir optiği birlikte kullanması. Uyarlanabilir optik, atmosferdeki türbülansın hızla değişen bozucu etkisini telafi eder; böylece yerdeki teleskobun görüntüsü keskinleşir. Teleskobun odak düzlemi aygıtları şunlar:

• TROIA: Uyarlanabilir optik sistemi.
• DIRAC: 0,9-2,4 mikron aralığında çalışan kızılötesi kamera; ışığını uyarlanabilir optik modülünden ya da koronagraftan alır.
• PLACID: Programlanabilir sıvı kristal aktif koronagrafik görüntüleyici. Koronagraflar parlak bir yıldızın ışığını bastırarak çevresindeki çok daha sönük cisimlerin görülmesini sağlar.
• KORAY: Gökyüzünün dönüşünü dengeleyen alan döndürücü.
• DAGOS: Ayar ve sistem testleri için optik benzetici.

Gözlemevinde DAG400'ün yanında Atatürk Üniversitesi ortaklığındaki 0,5 metrelik ATA050 ile atmosfer türbülansını izleyen iki adet 0,3 metrelik DAGTPS teleskobu da bulunuyor. Servis binasında bir ayna kaplama ünitesi de yer alıyor.

Projeden gözlemevine

Doğu Anadolu Gözlemevi Projesi 2011'de etüt projesi, 2012'de ise esas proje olarak Kalkınma Bakanlığı'nca kabul edildi. Proje, 2012'de kurulan Atatürk Üniversitesi Astrofizik Araştırma ve Uygulama Merkezi (ATASAM) bünyesinde yürütüldü ve üç aşamaya ayrıldı: teleskop, kubbe ve binalarla gözlemevinin kurulması; odak düzlemi aygıtları ile bir optik laboratuvarı; 4 metreye kadar aynaları kaplayabilecek bir ayna kaplama sistemi. İlk planlarda gözlemevinin 2019'da tamamlanması öngörülüyordu.

Yeni dönem 2023'te başladı: Atatürk Üniversitesi ve TÜBİTAK ortaklığındaki Türkiye Ulusal Gözlemevleri, 6550 sayılı Araştırma Altyapılarının Desteklenmesine Dair Kanun kapsamında 25 Nisan 2023'te yeterlik aldı. Kurumun merkezi Erzurum'da, destek ofisi Antalya'da; DAG ile TUG artık aynı çatı altında. Gözlemevlerinin tarihini ve işlevini gözlemevi sayfamızda, yerdeki teleskoplarla uzaydakilerin farkını ise uzay teleskobu maddesinde bulabilirsiniz.

Türkiye'de yıldız izlemek için en karanlık yerleri ve halka açık gözlem etkinliklerini yıldız gözlemi için en iyi yerler rehberimizde bulabilirsiniz.

Hangi teleskobu ya da dürbünü almanız gerektiğini ve ilk gözleminizi nasıl yapacağınızı teleskop ve dürbün rehberimizde anlattık.