Ay Araştırma Programı: Türkiye'nin ilk Ay görevi

Ay Araştırma Programı, Türkiye'nin Ay'a kendi uzay aracını gönderme hedefini taşıyan programdır. Milli Uzay Programı'nın stratejik hedeflerinden biri olan programı TÜBİTAK Uzay Teknolojileri Araştırma Enstitüsü (TÜBİTAK UZAY) yürütüyor. Enstitünün açıklamasına göre Türkiye, Ay'daki ilk izini 2027'de bırakmaya hazırlanıyor; görev başarıya ulaşırsa Türkiye, Ay'da varlık gösteren dokuz ülkeden biri olacak.

Programın ilk uzay aracı, Eylül 2026'da üretim, montaj ve entegrasyon aşamasını tamamladı ve çevresel testlere geçti. Bu sayfa programın aşamalarını, uzay aracının özelliklerini, taşıyacağı bilimsel aygıtları ve fırlatmaya giden yolu anlatıyor.

Programın amacı ve iki aşaması

Ay Araştırma Programı iki aşamalı olarak planlandı. Her aşama, bir öncekinin kazandırdığı deneyimin üzerine kurulu:

1. Birinci aşama: Uzay aracı Ay çevresinde yörüngeye oturacak, Ay yüzeyini yörüngeden inceleyecek ve görevin sonunda Ay yüzeyine sert iniş yapacak.
2. İkinci aşama: İlk görevin deneyimiyle yumuşak iniş teknolojisi gösterilecek ve Ay yüzeyine bilimsel incelemeler yapacak bir gezgin (rover) bırakılacak.

Sert iniş, aracın yüzeye frenlenmeden ya da çok sınırlı frenlemeyle ulaşması demektir; araç bu inişten sağlam çıkmaz, ama Ay yüzeyine ulaşmış olur. Yumuşak iniş ise aracın hızını iniş motorlarıyla neredeyse sıfıra düşürüp yüzeye zarar görmeden konmasıdır. Yumuşak iniş, hassas yönelim kontrolü, iniş algoritmaları ve güvenilir itki sistemi gerektirdiği için Ay keşfinin en zor adımlarından biri sayılır. Programın aşamalı yapısı bu yüzden önce yörünge ve yolculuk becerilerini, sonra iniş becerisini kanıtlamayı amaçlıyor.

Uzay aracı: TstarD-100

Türkiye'nin ilk Ay uzay aracı, TÜBİTAK UZAY'ın Tstar platform ailesinin derin uzay görevlerine uyarlanmış sürümü olan TstarD-100 platformu üzerine kuruldu. Platform, enstitünün yer gözlem ve haberleşme uydularında kazandığı tasarım deneyimini Dünya yörüngesinin ötesine taşıyor. Derin uzayda araç, Dünya'ya çok daha uzak olduğu için haberleşme, ısıl denge ve radyasyon ortamı bakımından Dünya yörüngesindeki uydulardan farklı koşullarla karşılaşır.

TÜBİTAK UZAY'ın verdiği bilgilere göre aracın başlıca özellikleri şöyle:

• Kütlesi yaklaşık 3,5 ton; fırlatma kütlesi 3.600 kilogramın altında.
• Yerlilik oranı yüzde 80'in üzerinde; araçtaki 65 ekipmanın 56'sı yerli olarak geliştirildi.
• Elektrik gücü kapasitesi 2,6 kilovat, faydalı yük kapasitesi 300 kilogram.
• 0,7 metre çözünürlüklü pankromatik (siyah-beyaz, geniş bantlı) görüntüleme, video kaydı ve 60 derece görüş alanlı geniş açılı renkli (RGB) görüntüleme yeteneği.

TÜBİTAK UZAY'ın açıklamasına göre uzay aracındaki yazılımların tamamı yerli olarak geliştirildi.

Verileri göster

Kütle	yaklaşık 3,5 ton
Ay yörüngesi	100 km, kutupsal
Yerlilik oranı	%80'in üzeri
Yerli ekipman	65 ekipmanın 56'sı
Elektrik gücü	2,6 kW
Faydalı yük kapasitesi	300 kg
Görüntü çözünürlüğü	0,7 m
Görev süresi	1,5 yıla kadar

Yolculuk ve yörünge

Fırlatmanın ardından araç, yaklaşık iki ay sürecek bir yolculukla Ay'a ulaşacak. Hedef yörünge, Ay yüzeyinden 100 kilometre yükseklikte, dairesel ve kutupsal bir yörünge. Kutupsal yörüngede araç Ay'ın kuzey ve güney kutuplarının üzerinden geçer; Ay kendi ekseni çevresinde dönerken aracın altından zamanla yüzeyin neredeyse tamamı geçer. Bu yüzden kutupsal yörünge, bir gök cisminin bütününü haritalamak isteyen görevlerin tercih ettiği yörünge türüdür.

Araç Ay yörüngesinde en az üç ay bilimsel operasyon yapacak. Bu süre, aracın performansına bağlı olarak 1,5 yıla kadar uzatılabilecek. Yörünge görevinin sonunda programın birinci aşamasının son adımı olan sert iniş gerçekleştirilecek.

Bilimsel görev yükleri

Uzay aracı dört bilimsel görev yükü taşıyacak. Bunların ikisi yerli olarak geliştirildi, ikisi uluslararası iş birliğiyle sağlandı:

Görev yükü	Kaynağı
Radyasyon Kalorimetresi	Yerli
Radyasyon Dozimetresi	Yerli
Ay Nötr Parçacık Teleskobu	İsveç ile iş birliği
Dar Açılı Ay Radyometresi	Çin ile iş birliği

TÜBİTAK UZAY bu aygıt takımını, Ay'daki su döngüsünü yüksek çözünürlükle inceleyecek bir “gözlemevi” olarak tanımlıyor. Haziran 2026'da Düzce Üniversitesi'nde yapılan 4. Ay Bilimsel Çalışma Grubu Toplantısı'nda görevden Ay'ın yüzey özellikleri, su varlığı ve yerel manyetik alanlarına ilişkin veri elde edilmesinin beklendiği belirtildi.

Neden su ve radyasyon?

Ay'ın atmosferi ve küresel bir manyetik alanı olmadığı için yüzeyi Güneş'ten ve galaksiden gelen yüklü parçacıklara doğrudan açıktır. Ay yörüngesindeki radyasyon ortamını ölçen aygıtlar, gelecekte Ay'a gidecek insanlı görevlerin ve uzun ömürlü araçların bu ortamdan nasıl korunacağını planlamak için veri sağlar. Radyasyon kalorimetresi ve dozimetresi, Türk aracının bu alandaki katkısını oluşturacak.

Su ise Ay keşfinin kilit sorularından biridir. NASA'nın Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) aracı, hidrojen içeren moleküllerin (su da bunlar arasında olabilir) Ay'ın kutuplara bakan yamaçlarında, ekvatora bakan yamaçlara göre daha bol olduğunu bulmuştu. Ay'daki suyun miktarı, nerede biriktiği ve gün içinde nasıl hareket ettiği, hem Ay'ın tarihini anlamak hem de gelecekte yerinde kaynak kullanımı için önem taşıyor. Kutupsal yörüngedeki Türk aracı, kutup bölgelerini de düzenli olarak gözleyebilecek. Ay'ın yüzeyi hakkındaki genel bilgiler “Ay'ın yüzeyi: denizler, kraterler ve uzak yüz” sayfamızda yer alıyor.

Bilim topluluğu ve üniversiteler

Program yalnız bir mühendislik projesi olarak yürütülmüyor; Türkiye'deki araştırmacıları bir araya getiren bir Ay Bilimsel Çalışma Grubu da oluşturuldu. Grubun 10 Haziran 2026'da Düzce Üniversitesi'nde yapılan dördüncü toplantısına üniversiteler, araştırma kurumları ve özel sektör temsilcileri katıldı. Toplantıda Ay regoliti, robotik araştırmalar, iniş algoritmaları ve DNA ile veri depolama gibi konularda sunumlar yapıldı. Bu tür çalışmalar, görevden gelecek verinin Türkiye'de işlenip yorumlanabilmesi ve ikinci aşamadaki yumuşak iniş ile gezgin görevine hazırlık bakımından önem taşıyor.

Entegrasyondan fırlatmaya: bugün nerede?

TÜBİTAK UZAY, 14 Eylül 2026'da Türkiye'nin ilk Ay uzay aracının üretim, montaj ve entegrasyon faaliyetlerinin tamamlandığını duyurdu. Entegrasyonun ardından araç, TUSAŞ Uzay Sistemleri Entegrasyon ve Test Merkezi'ne (USET) taşındı. Burada sistem seviyesinde çevresel testlerden geçirilecek; bu testler aracın fırlatma sırasındaki titreşim ve sarsıntılara, uzaydaki vakum ve sıcaklık değişimlerine dayanıp dayanamayacağını sınamak için yapılır. Testlerin ardından araç, ODTÜ yerleşkesindeki temiz oda merkezine getirilecek.

Fırlatmanın 2027'nin ilk yarısında yapılması hedefleniyor. Böylece program, 2027 yılında Türkiye'nin Ay'a ilk izini bırakma hedefini gerçekleştirmeyi amaçlıyor. Daha önce Ay'a ulaşan görevlerin tarihi “Ay'a yolculuklar: Luna'dan Apollo'ya, Artemis'e” sayfamızda anlatılıyor.

Programın Türkiye için anlamı

Ay Araştırma Programı, Türkiye'nin uzaydaki çalışmalarını Dünya yörüngesinin ötesine taşıyan ilk adım. TÜBİTAK UZAY, daha önce yer gözlem uyduları ve Türksat 6A haberleşme uydusuyla uydu alt sistemlerini yerli olarak geliştirme deneyimi kazanmıştı. Ay aracı, bu deneyimin derin uzay koşullarına uyarlanması anlamına geliyor: Ay uzaklığında haberleşme, iki aylık bir yolculuğun navigasyonu ve başka bir gök cismi çevresinde yörüngeye oturma, Dünya yörüngesindeki görevlerde karşılaşılmayan sorunlardır.

Programın ikinci aşaması gerçekleşirse Türkiye yalnız Ay'a ulaşan değil, Ay yüzeyine kontrollü iniş yapıp orada gezgin çalıştıran ülkeler arasına da girmeyi hedefliyor.

Kısaca

• Ay Araştırma Programı'nı TÜBİTAK UZAY yürütüyor; Milli Uzay Programı'nın stratejik hedeflerinden biri.
• Birinci aşamada yörüngeden inceleme ve sert iniş, ikinci aşamada yumuşak iniş ve gezgin planlanıyor.
• Uzay aracı TstarD-100 platformlu, yaklaşık 3,5 ton ağırlığında ve yüzde 80'in üzerinde yerli.
• Araç Ay'ın 100 kilometre yukarısında kutupsal yörüngede en az üç ay, performansa bağlı olarak 1,5 yıla kadar çalışacak.
• Dört bilimsel görev yükünün ikisi yerli; İsveç ve Çin ile iş birliği yapıldı.
• Entegrasyon 14 Eylül 2026'da tamamlandı; fırlatma 2027'nin ilk yarısı için hedefleniyor.

Türkiye'nin uydularını, astronotlarını, gözlemevlerini ve Ay görevini tek sayfada, zaman çizelgesiyle Türkiye'nin uzay programı maddemizde bulabilirsiniz.

Bu görevin ve önümüzdeki aylarda planlanan öteki büyük uzay görevlerinin tarihlerini 2026-2027 uzay görevleri takviminde bulabilirsiniz.