Türkiye'nin küp uyduları

Küp uydu (İngilizce CubeSat), kenar uzunluğu 10 santimetre olan küp biçimli birimlerden oluşan standart bir küçük uydu türüdür. Tek birimlik bir küp uyduya "1U", üç birimlik bir uyduya "3U" denir. Standart boyutlar sayesinde bu uydular, büyük uyduları taşıyan roketlere ikincil yük olarak eklenebilir ya da Uluslararası Uzay İstasyonu'ndaki özel düzeneklerden yörüngeye bırakılabilir. Maliyetleri düşük olduğundan, dünyanın birçok yerinde üniversite öğrencilerinin uzay mühendisliğini uygulayarak öğrendiği ilk projeler küp uydulardır. Türkiye'de de durum farklı olmadı.

ITUpSAT1: ilk Türk üniversite uydusu

Türkiye'nin uzaya ulaşan ilk üniversite uydusu, İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) Uçak ve Uzay Bilimleri Fakültesi'nde geliştirilen ITUpSAT1'dir (İTÜ pikosatelliti-1). Tek birimlik bu küp uydu, 23 Eylül 2009'da Hindistan'ın Sriharikota'daki Satish Dhawan Uzay Merkezi'nden fırlatılan PSLV-C14 roketiyle yörüngeye gitti. Hindistan Uzay Araştırma Örgütü'nün (ISRO) kayıtlarına göre roketin ana yükü Oceansat-2 uydusuydu; ITUpSAT1, Almanya'dan BeeSat ve UWE-2 ile İsviçre'den SwissCube-1 ile birlikte ikincil yük olarak taşındı.

Uydunun görevi, öğrencilere gerçek bir uzay projesinde çalışma deneyimi kazandırmaktı. Üzerinde düşük çözünürlüklü bir kamera ile uydunun mıknatısa dayalı pasif kararlılık sistemini incelemeye yönelik algılayıcılar bulunuyordu. ITUpSAT1 ayrıca belirli aralıklarla Mors koduyla kimlik ve temel durum bilgisi yayımlayan bir işaret vericisi taşıyordu; bu sayede dünyanın dört bir yanındaki amatör telsizciler uydunun sinyalini dinleyebiliyordu.

Türksat-3USAT: üç birimlik haberleşme uydusu

Türksat'ın tarihçesine göre Türksat-3USAT, Türkiye'nin ilk yerli tasarım ve üretim alçak yörünge haberleşme uydusu olarak 26 Nisan 2013'te Çin'in Jiuquan fırlatma merkezinden uzaya gönderildi. Avrupa Uzay Ajansı'nın eoPortal görev dizinine göre uydu, Türksat ile İTÜ Uzay Sistemleri Tasarım ve Test Laboratuvarı ve Türkiye Amatör Uydu Teknolojileri Organizasyonu'nun (TAMSAT) ortak çalışmasıyla geliştirildi. 10 x 10 x 30 santimetre boyutlarındaki 3U uydu yaklaşık 4 kilogram ağırlığındaydı.

Türksat-3USAT'ın ana yükü, TAMSAT üyelerinin tasarlayıp ürettiği bir amatör telsiz aktarıcısıydı: Yerden gönderilen sesli ve Mors sinyallerini alıp başka bir frekansta yeniden yayımlayarak birbirinden uzaktaki telsizcilerin uydu üzerinden haberleşmesini sağlıyordu. eoPortal'a göre uyduda Dünya'yı görüntülemek için bir kamera ve görev sonunda uydunun yörüngeden çıkarılmasını kolaylaştıracak bir sistem de vardı. Bu ikinci özellik, küçük uyduların yörüngede kalıcı enkaza dönüşmemesi için giderek önem kazanan bir tasarım ilkesidir.

Grizu-263A: Türkiye'nin ilk cep uydusu

Küp uydudan da küçük bir standart olan "cep uydusu" (PocketQube), 5 santimetre kenarlı birimlerden oluşur. Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi'nin öğrenci ekibi Grizu-263 Uzay Takımı'nın geliştirdiği Grizu-263A, Türkiye'nin bu türdeki ilk uydusudur. 5 x 5 x 5 santimetrelik uydu, Türkiye Büyük Millet Meclisi kayıtlarına da geçtiği üzere 13 Ocak 2022'de ABD'den fırlatıldı, yörüngeye oturdu ve sinyalleri başarıyla alındı. Uydunun temel görevi amatör telsiz haberleşmesiydi: Yerden aldığı mesajları yeniden Dünya'ya aktararak telsizcilerin uydu üzerinden dijital mesajlaşmasına aracılık ediyordu. Adındaki "grizu", kömür madenlerinde biriken patlayıcı gazın adıdır; Zonguldak da Türkiye'nin başlıca taş kömürü havzasıdır.

Neden önemli?

Küp uydular büyük uyduların yerini tutmaz; çözünürlükleri, güçleri ve ömürleri sınırlıdır. Ancak bir öğrencinin uydu tasarımından fırlatma sözleşmesine, frekans koordinasyonundan yer istasyonu işletimine kadar bir uzay görevinin bütün aşamalarını birkaç yıl içinde yaşamasını sağlar.

Bugün ve yakın gelecek

Küp uydular Türkiye'nin uluslararası uzay iş birliklerinde de gündemde. Türkiye Uzay Ajansı'nın (TUA) açıklamasına göre Ekim 2026'da Antalya'da düzenlenen Uluslararası Uzay Kongresi sırasında, Türk Devletleri Teşkilatı üyesi ülkelerin uzay kuruluşlarıyla ortak bir küp uydu projesi temelinde yürütülen iş birliğini ileri taşımayı amaçlayan bir çerçeve anlaşma imzalandı. NASA da Ağustos 2026'da Türkiye'nin Artemis Mutabakatı'nı imzaladığı törende, mutabakat imzacılarını gelecekteki Artemis görevlerine küp uydu gibi katkılar sunmaya davet ettiğini açıkladı.

Kısaca

• ITUpSAT1: İTÜ'nün 1U küp uydusu, 23 Eylül 2009'da PSLV-C14 ile fırlatılan ilk Türk üniversite uydusu.
• Türksat-3USAT: Türksat, İTÜ ve TAMSAT'ın 3U haberleşme uydusu; 26 Nisan 2013'te Jiuquan'dan fırlatıldı.
• Grizu-263A: Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi öğrencilerinin 5 cm'lik cep uydusu; 13 Ocak 2022'de fırlatıldı.
• Üçünün de ortak paydası eğitim ve amatör telsiz topluluğuyla bağlantı.

Türkiye'nin uydularını, astronotlarını, gözlemevlerini ve Ay görevini tek sayfada, zaman çizelgesiyle Türkiye'nin uzay programı maddemizde bulabilirsiniz.