Dilhan Eryurt

Dilhan Eryurt, 1960'lı yıllarda NASA'da çalışan ilk Türk astronom ve Türkiye'de astrofizik biliminin kurucu isimlerinden biri. Güneş'in ve diğer yıldızların nasıl oluşup evrimleştiğini hesaplarla çözmeye çalışan Eryurt, çalışmaları sayesinde Apollo programına katkı yapmış, ardından Orta Doğu Teknik Üniversitesi'nde (ODTÜ) astrofizik anabilim dalını kurarak genç bilim insanları yetiştirmiştir.

Hayatı

Dilhan Eryurt, 29 Kasım 1926'da İzmir'de doğdu. Babası, 1944'te Denizli milletvekili olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne giren Abidin Ege'ydi. Ailesi doğumundan kısa süre sonra İstanbul'a, birkaç yıl sonra da Ankara'ya taşındı. İlköğrenimini Ankara'da tamamladıktan sonra Ankara Kız Lisesi'ne devam etti. Lise yıllarında matematiğe özel ilgi duyuyordu.

Liseden sonra İstanbul Üniversitesi Yüksek Matematik ve Astronomi Bölümü'ne girdi. Astronomi merakı, bu üniversite yıllarında doğdu. 1946'da mezun olduktan sonra Ankara Üniversitesi'nde astronomi bölümü kurmakla görevlendirilen Tevfik Okyay Kabakçıoğlu'nun yanında iki yıl fahri asistan olarak çalıştı. Michigan Üniversitesi'nde bir süre lisansüstü çalışma yürüttü; doktorasını ve ardından doçentlik çalışmasını Ankara Üniversitesi Astrofizik Anabilim Dalı'nda tamamladı. Doktora tezi 31 Cygni yıldızının atmosferinin tayfsal incelenmesine, doçentlik tezi ise aynı yıldız sisteminin K türü bileşeninin atmosferindeki yoğunluk gradyanına dairdi. Bu çalışmalar, Türkiye'de astrofizik alanında yapılan ilk yayınlar arasında sayılır.

1959'da Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı bursuyla iki yıllığına Kanada'ya gitti. Deep River Atom Enerjisi Laboratuvarı'nda Alastair G. W. Cameron ile çalıştı; hidrojen yıldızları üzerine çalıştı ve yıldızların yapı modellerini hesaplayan birçok bilgisayar programı yazdı. Daha sonra ABD'ye geçerek Indiana Üniversitesi'nde bulundu, bir burs sayesinde NASA'ya bağlı Goddard Uzay Araştırmaları Enstitüsü'ne katıldı.

NASA yılları

Eryurt, 1961'de Goddard'da çalışmaya başladığında NASA'da görev yapan ilk Türk astronom oldu ve kurumdaki tek kadın astronomdu. Çalışmaları uzay uçuşlarıyla ilgili kuramsal araştırmalara dayanıyordu. Cameron ile birlikte Güneş'in yapısını, evrimini ve Güneş'ten gelen nötrinoların hesaplanmasını inceledi. Ulaştığı sonuçlar, o zamana kadar yanlış sanılan bir noktayı düzeltti: Güneş'in parlaklığı oluştuğundan bu yana sürekli artmamıştı; geçmişte çok daha parlak ve sıcaktı. Bu bilgi, yeni başlayan uzay uçuşlarının planlanmasında önem taşıyordu.

Aya ilk insanlı iniş için yaptığı başarılı çalışmalar nedeniyle 1969'da Apollo Başarı Ödülü'ne layık görüldü. Ödül, Apollo 11 ile gerçekleşen ilk Ay inişini ve sonraki Ay keşiflerini mümkün kılan çalışmalara katkısını simgeliyordu; özellikle NASA mühendislerine Güneş'in Ay ortamı üzerindeki etkilerini modellemek için gereken bilgiyi sağlamıştı. Goddard'daki iki yıllık görevinin ardından kendisine yabancılara pek tanınmayan bir ayrıcalık gösterildi ve kıdemli araştırmacı olarak kurumda kalması istendi. Enstitü, yıldızların oluşumu ve gelişimi üzerine araştırmaları için onu California Üniversitesi'ne de gönderdi.

Cameron ile birlikte 1967'de yayımladığı, yıldız evriminde kütlenin etkisini ele alan makale astrofizik literatüründe çok atıf aldı. Makalenin başlığı, 0,5 ile 100 Güneş kütlesi aralığındaki yıldızların erken ve ana dizi evrimini kapsıyordu.

Türkiye'ye dönüş ve ODTÜ

Eryurt 1968'de Türkiye'ye geldi; Ankara Üniversitesi'nde ve ODTÜ'de çalıştı. ODTÜ'de bir yıl konuk profesör olarak görev yaptı ve üniversitede astrofizik derslerini başlattı. Türkiye'deki astronomlar arasında fikir alışverişinin yetersiz olduğunu gördüğü için Ulusal Astronomi Kongresi'nin kurulması için çalıştı ve TÜBİTAK'ın desteğiyle ilk Ulusal Astronomi Toplantısı'nı düzenledi.

1969 ile 1973 arasında ODTÜ'deki görevine ara vererek NASA'da bilimsel araştırmalarını sürdürdü. 1973'te ODTÜ Fizik Bölümü'ne döndü ve astrofizik anabilim dalını kurdu. 1977'de TÜBİTAK Bilim Hizmet ve Teşvik Ödülü'nü aldı. 1988'de altı ay kadar fizik bölümü başkanlığı yaptı, ardından beş yıl boyunca Fen Edebiyat Fakültesi dekanlığını yürüttü. 1991'de ODTÜ'de bir yıldız gözlemevi kurulmasında rol aldı. 1993'te emekli oldu; 1997'de Türkiye Bilimler Akademisi şeref üyeliğine seçildi.

1956 ile 2009 arasında yayımlanmış, 46'sı İngilizce, 13'ü Türkçe olmak üzere 59 yayını bulunur. 13 Eylül 2012'de Ankara'da kalp krizi sonucu yaşamını yitirdi. Eşi, eski Erzurum milletvekili Sabahattin Eryurt'tur.

Mirası

Eryurt'un adı, Türkiye'de bilimde kadınların öncüsü olarak anılıyor; 2020'de Google, kendisini özel bir Doodle ile andı. Güneş'in geçmişteki parlaklığına ilişkin bulguları, yıldız evrimi modellerinin bugünkü anlayışına katkı yapan çalışmalar arasında. Kurduğu astrofizik anabilim dalı ve başlattığı ulusal astronomi toplantıları ise Türk astronomisinin kurumsal temellerinden sayılır. Bugün ODTÜ'de ve diğer üniversitelerde astrofizik okuyan öğrenciler, onun açtığı yolun devamında çalışıyor.

Eryurt ve eşi Sabahattin Eryurt, Ankara'daki Cebeci Asri Mezarlığı'nda yatıyor. Türkiye'de ilkokuldan üniversiteye kadar pek çok öğrenci, adını NASA'da çalışan ilk Türk bilim insanı olarak öğreniyor; ancak asıl katkısı, yurtdışında kazandığı bilgi ve deneyimi geri dönüp ülkesindeki kurumlara aktarmış olmasıdır.

Kısaca

• 29 Kasım 1926'da İzmir'de doğdu, 13 Eylül 2012'de Ankara'da öldü.
• 1961'de NASA Goddard Uzay Araştırmaları Enstitüsü'nde çalışan ilk Türk astronom oldu.
• Güneş'in geçmişte daha parlak ve sıcak olduğunu gösteren çalışmalara katıldı.
• 1969'da Apollo Başarı Ödülü, 1977'de TÜBİTAK Bilim Hizmet ve Teşvik Ödülü aldı.
• ODTÜ'de astrofizik anabilim dalını kurdu, 1988-1993 arasında Fen Edebiyat Fakültesi dekanlığı yaptı.
• 1997'de Türkiye Bilimler Akademisi şeref üyesi seçildi.