SVOM 358 gama ışını patlaması yakaladı: Fransız-Çin uydusunun ekibine bilim ödülü

Fransa ile Çin'in ortak uydusu SVOM, Haziran 2024'te fırlatılmasından bu yana 358 gama ışını patlaması saptadı. Fransız uzay ajansı CNES'in 29 Ekim'de yayımladığı açıklamaya göre uydunun verdiği hızlı uyarılar sayesinde bu patlamalardan 60'tan fazlasının uzaklığı ölçülebildi. Görevin Fransız-Çinli bilim ve mühendislik ekibi, Fransa Havacılık ve Uzay Derneği'nin (3AF) 2026 Bilimsel Mükemmellik Ödülü'ne layık görüldü. Ödül 1 Ekim'de Paris'teki CNES merkezinde verildi.

Ödül tek tek kişilere değil, yıllardır süren ortak bir çalışmaya verildi. CNES'e göre bu çalışmanın iki ulusal ayağı CNES ile Çin Ulusal Uzay İdaresi (CNSA); Fransa tarafındaki başlıca katkılar ise Fransız Atom Enerjisi ve Alternatif Enerjiler Komisyonu (CEA) ile Ulusal Bilimsel Araştırma Merkezi'nden (CNRS) geldi.

Evrenin en güçlü patlamalarının peşinde

Gama ışını patlamaları, evrende gözlenen en güçlü patlamalar arasında sayılır. CNES'e göre bu patlamalar ya Güneş'in 20 katından ağır yıldızların patlamasından ya da nötron yıldızı veya kara delik içeren ikili sistemlerden kaynaklanıyor. SVOM'un temel hedeflerinden biri, patlamaların bir kısmının nötron yıldızı ya da kara delik gibi yoğun cisimlerin birleşmesinden doğduğunu göstermek ve onları kütleçekim dalgalarıyla ilişkilendirmek.

Bu işin zorluğu, olayların çabuk sönmesi. Asıl gama parlaması geçtikten sonra geride zamanla zayıflayan bir ardıl ışıma kalır. Patlamanın ne kadar uzakta olduğunu anlamak için bu ışımayı büyük teleskoplarla vakit kaybetmeden incelemek gerekir. SVOM'un tasarımı bu yarışa göre yapıldı.

Dört alet, dakikalar içinde dönüş

CNES'in görev sayfasına göre 950 kilogramlık uydu, 22 Haziran 2024'te Uzun Yürüyüş 2C roketiyle fırlatıldı ve yaklaşık 625 kilometre yükseklikteki yörüngesinde çalışıyor. Üzerinde dört alet var. Fransa'nın geliştirdiği ECLAIRs, gökyüzünün geniş bir bölümünü izleyerek patlamayı ilk fark eden alet; patlamaları 4-50 kiloelektronvolt aralığında saptıyor. Yine Fransız yapımı MXT, yumuşak X-ışınlarında patlamanın yerini 2 yay dakikasından daha iyi bir hassasiyetle belirliyor. Çin'in geliştirdiği GRM, 30 kiloelektronvolttan 5 megaelektronvolta kadar gama ışınlarında ölçüm yapıyor; yine Çin yapımı görünür ışık teleskobu VT ise ardıl ışımanın ilk anlarını izliyor.

ECLAIRs bir patlama yakaladığında uydu birkaç dakika içinde dönerek MXT ve VT'yi hedefe çeviriyor. Patlamanın konumu, Fransa'nın kurduğu VHF yer istasyonları ağı üzerinden bir dakikadan kısa sürede yere iniyor ve büyük teleskoplara iletiliyor. Yerde de iki takip teleskobu var: Meksika'daki 1,3 metrelik Fransız teleskobu ve Çin'deki 1 metrelik teleskop, uyarıdan sonraki dört dakika içinde konumu yay saniyesi hassasiyetine indiriyor. Fransız ve Çinli bilim insanları sırayla günün her saatinde nöbet tutuyor.

Webb'le birlikte en uzak süpernova

SVOM'un en dikkat çeken sonuçlarından biri GRB 250314A. Uydunun 14 Mart 2025'te saptadığı patlama, CNES'e göre evren yalnız 730 milyon yaşındayken ilk yıldız kuşaklarından birine ait bir yıldızın çökmesiyle ilişkili. James Webb Uzay Teleskobu'nun 110 gün sonra yaptığı gözlem, patlamaya eşlik eden süpernovayı buldu. Bu, bugüne kadar saptanmış en uzak süpernova.

Bu örnek, SVOM'un çalışma biçimini de özetliyor: Uydu patlamayı yakalıyor, konumu saniyeler içinde dünyaya duyuruyor, yerdeki ve uzaydaki büyük teleskoplar da ardından olayın ayrıntısını çıkarıyor.

Yirmi yıllık bir ortaklık

SVOM, 2006'da CNES ile CNSA arasında başlatılmış bir proje. Görevin yönetimi, fırlatma, uydu ve operasyonlar Çin'in sorumluluğunda; aletler ve yer bileşenleri iki ülke arasında paylaşılmış durumda. CNES, Fransız aletlerinin geliştirilmesine öncülük etti; uyarı ağı ile Fransız bilim merkezleri de onun sorumluluğunda. Projede Fransa'dan on laboratuvar yer alıyor.

Görev en az üç yıl sürecek şekilde planlandı ve iki yıllık bir uzatma öngörülüyor. Kalan sürede en çok beklenen sonuç, SVOM'un hedefleri arasında yer alan eşleşme: Bir gama ışını patlamasının, aynı olaydan gelen kütleçekim dalgalarıyla birlikte yakalanması.