Türkiye Uzay Ajansı

Türkiye Uzay Ajansı (TUA), Türkiye'nin ulusal uzay ajansıdır. 13 Aralık 2018'de Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kuruldu. Merkezi Ankara'dadır ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ile ilişkilidir. Ajans, Millî Uzay Programı'nı hazırlamak ve uygulamak, uzay alanındaki kamu ve özel kuruluşlar arasında koordinasyon sağlamak ve Türkiye'nin uzaydaki haklarını uluslararası düzeyde temsil etmekle görevlidir.

Tarihçe

Türkiye'nin uzay çalışmaları ajanstan çok önceye uzanır. 1984'te Türkiye, Avrupa meteoroloji uydusu kuruluşu EUMETSAT'ın kurucu üyeleri arasında yer aldı. 1993'te TÜBİTAK, uzay teknolojisini öncelikli teknoloji alanları arasına aldı. 2004'te Avrupa Uzay Ajansı (ESA) ile bir iş birliği anlaşması imzalandı.

TUA'nın kurulmasıyla Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı bünyesindeki Havacılık ve Uzay Teknolojileri Genel Müdürlüğü kaldırıldı. Ajans ilk toplantısını Eylül 2019'da yaptı. 9 Şubat 2021'de, TUA'nın hazırladığı on hedefli Millî Uzay Programı kamuoyuna açıklandı.

Roketler, araçlar ve hizmetler

TUA kendisi roket ya da uydu üretmez; projeleri tanımlar, finansmanı ve koordinasyonu sağlar. Uygulayıcı kuruluşların başında uydu ve uzay aracı geliştiren TÜBİTAK UZAY, uydu entegrasyon tesislerini işleten TUSAŞ, fırlatma sistemleri üzerinde çalışan Roketsan ve haberleşme uydularını işleten Türksat gelir. Ajans ayrıca uzaya fırlatılan Türk nesnelerinin kaydını tutar, yurt içinden fırlatmalar için izin verir ve uzay hukuku çalışmalarını yürütür.

Millî Uzay Programı'nın başlıca hedefleri şunlardır:

• Ay'a önce sert, ardından yumuşak iniş yapmak
• Uydu üretimini tek çatı altında toplamak
• Bölgesel konumlama ve zamanlama sistemi kurmak
• Uzaya bağımsız erişim için bir uzay limanı kurmak
• Bir Türk vatandaşını bilimsel görevle uzaya göndermek

Önemli görevler ve başarılar

Programın en görünür adımı insanlı uzay uçuşu oldu. Askeri pilot Alper Gezeravcı, 18 Ocak 2024'te Axiom Space'in düzenlediği Axiom Mission 3 (Ax-3) görevinde Crew Dragon kapsülüyle Uluslararası Uzay İstasyonu'na gitti ve Türkiye'nin ilk astronotu oldu. Gezeravcı, Türk üniversite ve araştırma kurumlarının hazırladığı 13 bilimsel deneyi istasyonda yürüttü; görev 9 Şubat 2024'te Atlantik Okyanusu'na inişle tamamlandı.

Yedek astronot olarak eğitilen Tuva Cihangir Atasever ise Haziran 2024'te Virgin Galactic'in Galactic 07 uçuşuyla yörünge altı bir uzay yolculuğu yaptı ve uzaya giden ikinci Türk oldu.

Türksat 6A'nın 2024'te fırlatılması da Millî Uzay Programı'nın "yerli uydu üretimi" hedefinin somut sonucu olarak öne çıkar.

TUA'nın işlevini anlamak için dünyadaki diğer uzay ajanslarıyla karşılaştırmak yararlıdır. NASA gibi büyük ajanslar hem politika belirler hem de kendi merkezlerinde araç geliştirir. TUA ise daha çok bir koordinasyon ve planlama kurumu olarak tasarlandı: Hedefleri belirler, projeleri ilgili kuruluşlara dağıtır, uluslararası anlaşmaları yürütür ve uzaydaki faaliyetlere izin verir. Bu model, uzay alanında farklı kurumlarda dağınık duran birikimi tek bir program altında toplamayı amaçlar.

Ajansın görevleri arasında toplumda uzay bilincini artırmak ve insan kaynağı yetiştirmek de yer alır. Uzay kampları, öğrenci yarışmaları ve bilim iletişimi etkinlikleri bu kapsamda değerlendirilir. Ajans, uluslararası antlaşmalar gereği Türkiye'den uzaya gönderilen nesnelerin Birleşmiş Milletler nezdinde tescilini de yapar. Uzay hukukunun geliştirilmesi, yerli sanayi için Ar-Ge destek programlarının hazırlanması ve kritik uzay teknolojilerinin ihracına ilişkin kuralların belirlenmesi de ajansın sorumlulukları arasındadır.

Bugün ve gelecek planları

Ajansın gündemindeki en büyük proje Ay Araştırma Programı'dır (AYAP). İlk görev AYAP-1, Ay yörüngesine girip görevini kontrollü bir çarpmayla (sert iniş) tamamlayacak bir uzay aracıdır. Tasarım, geliştirme ve testleri TÜBİTAK UZAY yürütüyor; görevde Türkiye'nin ilk hibrit itki sisteminin denenmesi ve Ay'daki su, manyetik etkinlik ve radyasyona ilişkin veri toplanması hedefleniyor. Fırlatmanın 2027'de yapılması bekleniyor. İkinci aşama AYAP-2 için ise 2030'ların başında yumuşak iniş planlanıyor.

Uzaya bağımsız erişim hedefi kapsamında Somali'de bir uzay limanı kurulması için çalışmalar yürütülüyor. TUA, Ocak 2025'te Axiom Space ile Türk uzay sanayisinin firmanın planladığı ticari istasyona tedarikçi olması gibi konuları kapsayan ikinci bir mutabakat imzaladı.

Ay'a gitmek, Dünya yörüngesindeki uydulara göre çok daha zorlu bir iştir. Araç yaklaşık 384 bin kilometrelik bir yolculuk yapar, yolculuk boyunca derin uzay iletişim ağlarıyla takip edilmesi gerekir ve Ay yörüngesine girebilmek için motorların tam zamanında ve doğru süreyle ateşlenmesi şarttır. AYAP-1, bu nedenle hem bilimsel bir görev hem de Türkiye'nin derin uzay kabiliyetlerinin ilk büyük sınavı olarak görülüyor.

Bilmeye değer

• TUA, yedi üyeli bir yönetim kurulu tarafından yönetilir; başkan dışındaki üyelerin görev süresi üç yıldır.
• Ajans, Asya-Pasifik Uzay İş Birliği Örgütü (APSCO) üyesidir.
• Ukrayna, Macaristan ve Kazakistan'ın uzay kurumlarıyla iş birliği anlaşmaları bulunur.
• Gezeravcı'nın uzaydan ilk sözleri Atatürk'e atıfla "İstikbal göklerdedir" oldu.