TUSAŞ

Türk Havacılık ve Uzay Sanayii A.Ş. (TUSAŞ, uluslararası adıyla Turkish Aerospace), Türkiye'nin havacılık ve uzay sistemleri alanındaki en büyük kamu şirketidir. Merkezi Ankara'nın Kahramankazan ilçesindedir. Uçak, helikopter ve insansız hava araçları tasarlayıp üretmenin yanı sıra Türkiye'nin uydu montaj, entegrasyon ve test altyapısını işletir. Şirketin bünyesinde ayrı bir Uzay Sistemleri Grubu bulunur.

Tarihçe

Şirketin kökeni, Türkiye'nin savunma sanayiinde dışa bağımlılığı azaltmak amacıyla 28 Haziran 1973'te kurulan Türk Uçak Sanayii A.Ş.'ye dayanır. 15 Mayıs 1984'te, Türk Hava Kuvvetleri'nin F-16 savaş uçağı ihtiyacını karşılamak üzere Türk-Amerikan ortak yatırımı olarak TUSAŞ Havacılık ve Uzay Sanayii A.Ş. (TAI) kuruldu. Bu şirket F-16'ların üretimi, sistem entegrasyonu ve uçuş testlerini üstlendi; 1993-1995 arasında Mısır Hava Kuvvetleri için de 46 F-16 üretti.

2005'te Lockheed Martin ve General Electric'e ait yabancı hisseler Türk ortaklar tarafından satın alındı ve iki şirket 28 Nisan 2005'te tek çatı altında birleşti. Bugün şirketin ortakları Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı ve Savunma Sanayii Başkanlığı'dır.

2010'lardan itibaren şirket yerli tasarımlara yöneldi: Anka insansız hava aracı 2010'da, Hürkuş eğitim uçağı 2013'te, Gökbey helikopteri 2018'de ilk uçuşunu yaptı. 2023'te Hürjet jet eğitim uçağı ile jet motorlu Anka-3 uçtu; 2024'te ise beşinci nesil savaş uçağı Kaan ilk uçuşunu gerçekleştirdi.

Roketler, araçlar ve hizmetler

TUSAŞ roket üretmez; uzaydaki rolü uydu yapısı, alt sistemleri ve entegrasyonudur. Bu alandaki başlıca varlıkları şunlardır:

• Uydu Montaj Entegrasyon ve Test (UMET) tesisi: Göktürk-1 projesi kapsamında kurulan ve 5.000 kilograma kadar uyduların birleştirilip test edilebildiği kritik altyapı.
• Uzay Sistemleri Grubu: Uydu yapısı, ısıl kontrol, kimyasal itki ve kablo demeti gibi alt sistemlerin tasarım ve üretimi.
• Uydu projeleri: Göktürk-1, Göktürk-2, Göktürk-3 ve Türksat 6A şirketin rol aldığı uydular arasındadır.

Önemli görevler ve başarılar

• Göktürk-2: TÜBİTAK UZAY ile birlikte geliştirilen bu gözlem uydusu 18 Aralık 2012'de Çin'den fırlatıldı; yüzde 80 yerli teknoloji ve tamamen yerli yazılımla üretildi.
• Göktürk-1: İtalyan Telespazio'nun ana yükleniciliğinde, TUSAŞ ve ASELSAN'ın teknolojik katkısıyla geliştirildi; 5 Aralık 2016'da Avrupa'nın Vega roketiyle fırlatıldı. 0,8 metre çözünürlüklü uydu, Mart 2025'te 100.000'inci görüntüsü olarak Çanakkale Şehitler Abidesi'nin fotoğrafını paylaştı.
• Türksat 5A: Türkiye'de UMET tesisinde, yüzde 20 yerli teknolojiyle üretildi ve Türkiye'de inşa edilen ilk yer eşzamanlı haberleşme uydusu oldu.
• Türksat 6A: TUSAŞ, uydunun yapısı ile ısıl kontrol ve kimyasal itki gibi alt sistemlerini tasarlayıp üretti; montaj ve testler UMET'te yapıldı. Uydu 2024'te fırlatıldı.
• İMECE: TÜBİTAK UZAY'ın geliştirdiği gözlem uydusu, TUSAŞ'ın Kahramankazan'daki tesisinde üretildi.

Bugün ve gelecek planları

TUSAŞ'ın gündemi büyük ölçüde Kaan ve Hürjet gibi havacılık programlarıyla dolu olsa da uzay alanındaki işi sürüyor. Göktürk-3, şirketin uydu listesindeki bir sonraki önemli proje. UMET tesisi, Türkiye'de üretilen uyduların ortak test ve entegrasyon merkezi olarak Millî Uzay Programı'nın "uydu üretimini tek çatı altında toplama" hedefinde merkezi bir yerde duruyor. Şirket ayrıca TUSAŞ Motor Sanayii (TEI) aracılığıyla yerli uçak motoru projelerini sürdürüyor; 2025'te Kaan için TF35000 motor projesi açıklandı.

Uydu montaj, entegrasyon ve test tesislerinin neden bu kadar önemli olduğunu anlamak için bir uydunun uzaya hazırlanma sürecine bakmak gerekir. Uydu, fırlatma sırasında şiddetli titreşim, sarsıntı ve gürültüye maruz kalır; yörüngede ise havasız ortamda gece ile gündüz arasında yüzlerce derecelik sıcaklık farklarıyla karşılaşır. Bu yüzden her uydu, uzaya gönderilmeden önce titreşim masalarında sarsılır, akustik odalarda yüksek sese maruz bırakılır ve termal vakum odalarında uzay koşulları taklit edilerek günlerce çalıştırılır. Ayrıca antenlerin ve elektronik sistemlerin birbirini etkilemediği elektromanyetik uyumluluk testleri yapılır.

Bu testleri yapabilen tesisler pahalıdır ve dünyada sınırlı sayıdadır. Türkiye, UMET'in kurulmasından önce uydularını test için yurt dışına göndermek zorundaydı. Tesis, Göktürk-1 sözleşmesinin bir parçası olarak kuruldu; böylece büyük bir uydu alımı, yerli altyapı kazanımıyla birleştirildi. Bugün Türkiye'de üretilen uydular, tasarım aşamasından fırlatma öncesi son testlere kadar yurt içinde hazırlanabiliyor.

TUSAŞ, Türk havacılık sanayisinin en büyük işverenlerinden biridir ve çevresinde geniş bir tedarikçi ağı oluşmuştur.

Bilmeye değer

• TUSAŞ, Airbus A400M askeri nakliye uçağının tasarım ortaklarından biridir ve Airbus A350'nin kanatçıklarını üretir.
• Göktürk-1 sürecinde İsrail'in, uydunun kendi toprakları üzerinde görüntü almasını engelleme talebi bir anlaşmazlığa yol açtı; Türkiye ödemeleri durdurunca üretici uydunun her yeri görüntüleyebileceğini kabul etti.
• Şirket 50'yi aşkın askeri ve ticari program yürütüyor.
• Kahramankazan'daki yerleşke, Akıncı Hava Üssü'nün yakınındadır.