Ali Kuşçu

Ali Kuşçu (Alâeddin Ali bin Muhammed), on beşinci yüzyılın en önemli Türk astronom ve matematikçilerinden biridir. Semerkand'da Uluğ Bey'in rasathanesinde yetişti, Uluğ Bey'in ölümünden sonra uzun bir yolculuğun ardından İstanbul'a gelerek Fatih Sultan Mehmed'in himayesinde çalıştı ve Osmanlı medreselerinde matematik ve gökbilim eğitiminin gelişmesine katkıda bulundu. Astronominin, doğa felsefesinin varsayımlarından bağımsız yürütülebileceğini savunması, onu bilim tarihi bakımından özel kılar.

Hayatı

Ali Kuşçu, 1403'te Semerkand'da doğdu. "Kuşçu" lakabı, babasının Uluğ Bey'in doğancıbaşılığını, yani av kuşlarına bakma işini yapmasından gelir. Gençken Semerkand'ın bilim çevresinde yetişti ve dönemin önde gelen bilginlerinden Kadızade-i Rumi ile Gıyaseddin Cemşid el-Kâşî'nin öğrencisi oldu. Eğitiminin bir bölümünü Kirman'da sürdürdüğü, bu dönemde de eserler yazdığı bilinir.

Uluğ Bey'in gözetiminde Semerkand Rasathanesi'nde çalıştı ve zamanla rasathanenin en yetkili isimlerinden biri hâline geldi. Hocaları öldüğünde, "Zic-i Sultani"nin tamamlanmasında önemli bir rol üstlendi. Uluğ Bey'in 1449'da öldürülmesinin ardından Semerkand'daki istikrar bozuldu ve Ali Kuşçu şehirden ayrıldı. Yolculuğu sırasında Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan tarafından saygıyla karşılandı.

Uzun Hasan, Osmanlı padişahı Fatih Sultan Mehmed'le barış sağlamak istediğinde, Ali Kuşçu'yu elçi olarak İstanbul'a gönderdi. Fatih, bilgin konuğu büyük saygıyla karşıladı. Ali Kuşçu elçilik görevini tamamladıktan sonra İstanbul'da kalmayı tercih etti. Fatih ona Ayasofya Medresesi'nde müderrislik verdi; sonradan Fatih Külliyesi'ndeki Sahn-ı Seman medreselerinde de ders verdi. Böylece Semerkand'ın bilim geleneği, Osmanlı'nın başkentine taşınmış oldu.

Ali Kuşçu, Aralık 1474'te İstanbul'da öldü ve Eyüp Sultan çevresindeki mezarlığa gömüldü.

Ali Kuşçu'nun İstanbul'a gelişi, kentin fethinden yirmi yıl kadar sonraya rastlar. Fatih, 1453'te fethettiği şehri yalnızca siyasi değil, bilimsel ve kültürel bir merkez yapmak istiyordu; çevresine İslam dünyasının dört bir yanından bilginleri çağırdı. Ali Kuşçu bu çabanın en dikkat çekici isimlerinden biri oldu. Semerkand'daki rasathane deneyimi, matematik ve astronomi eğitimi verecek bir müderris için eşsiz bir birikimdi. Fatih'in bu bilgine gösterdiği saygı, Osmanlı'nın bilime verdiği değeri de yansıtır; Ali Kuşçu'nun adının bugün hâlâ saygıyla anılması da bundandır.

Çalışmaları

Ali Kuşçu, ağırlıklı olarak astronomi ve matematik üzerine yazdı, ayrıca dil, kelam ve mantık gibi konularda da eserler verdi. Astronomide ilk büyük iş, Uluğ Bey'in yaptırdığı gözlemlerden ortaya çıkan tabloların işlenmesine katılmasıdır. Bu tablolar, gezegenlerin ve yıldızların konumlarını zamanının en yüksek doğrulukla veren verilerdi.

Farsça yazdığı "Risale dar hey'et" adlı eserini 1470 dolaylarında Fatih'e sundu; kitabın Arapça çevirisi de "Muhammediyye" adıyla anılır. Bu eser, Osmanlı medreselerinde yaygın şekilde okutulan temel gökbilim kitaplarından biri hâline geldi.

En özgün katkısı, astronomi ile doğa felsefesi arasındaki ilişkiye yaklaşımıdır. O dönemde Aristoteles'in felsefesine göre Dünya hareketsizdi ve bu görüşü çürütmek, felsefi açıdan imkânsız sayılıyordu. Ali Kuşçu, bir gökbilimci olarak bu tür felsefi önkabullerin astronomiyi bağlamaması gerektiğini ileri sürdü. Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönebileceğini düşünmeyi, felsefi açıdan reddedilmesi için kesin bir neden olmadığını söyleyerek savundu. Bu görüş, Dünya'nın hareketine yönelik felsefi engelleri hafifletti. Bazı tarihçiler, bu düşüncelerin sonraki dönemde Avrupa'daki tartışmalarla bağlantı kurulup kurulmadığını hâlâ araştırıyor; ama Ali Kuşçu'nun astronominin bağımsız bir bilim olduğuna dair ısrarı tartışmasızdır.

Matematikte de değerli eserler yazdı. Aritmetik ve geometriyle ilgili risaleleri, on beşinci yüzyıl Osmanlı medreselerinde kullanıldı. İstanbul'da güneş saatleri üzerine çalıştığı ve kentin enlem ve boylamını belirlediği de aktarılır. Yer küresinin yüzölçümünü hesapladığı ve ekliptiğin eğikliğini yaklaşık 24 derece olarak bulduğu aktarılır.

Uluğ Bey'in rasathanesinde çalışmış olması, ona yalnızca kuramsal bilgi değil, pratik ölçüm deneyimi de kazandırmıştı. Aletlerin nasıl ayarlanacağını, hatanın nasıl azaltılacağını ve gözlem sonuçlarının hesaplarla nasıl birleştirileceğini biliyordu. İstanbul'daki öğrencilerine aktardığı şey de bu tür bir beceri ve titizlik anlayışıydı. Bu bakımdan Ali Kuşçu, tek bir kitapla değil, yetiştirdiği insanlar ve oluşturduğu çalışma geleneğiyle de anılmalıdır.

Mirası

Ali Kuşçu'nun en kalıcı etkisi, Semerkand ile İstanbul arasında köprü kurmasıdır. Onun gelişi, Fatih döneminde başlayan medrese reformuyla aynı zamana denk geldi ve matematik ve astronomi bilgisi, sonraki kuşaklar tarafından aktarıldı. Ali Kuşçu'nun metinleri, yüzyıllarca şerhlerle okunmaya devam etti.

Fatih'in İstanbul'da kurduğu Sahn-ı Seman medreseleri, din bilimlerinin yanında matematik ve astronomi öğretimine de yer verdiği için Osmanlı eğitim tarihinde bir dönüm noktasıdır. Ali Kuşçu'nun bu medreselerle ilişkisi, Semerkand'da olgunlaşan bilgi birikiminin yeni bir ülkede sürmesi anlamına geliyordu. Adı, bugün Türkiye'de pek çok kurumda yaşatılmaktadır ve eserleri bilim tarihçileri tarafından incelenmeye devam etmektedir.

Kısaca

• 1403'te Semerkand'da doğdu, Aralık 1474'te İstanbul'da öldü.
• Kadızade-i Rumi ve el-Kâşî'nin öğrencisi, Uluğ Bey'in rasathanesinin önde gelen bilginlerindendir.
• Uzun Hasan'ın elçisi olarak İstanbul'a geldi ve Fatih'in daveti üzerine Ayasofya Medresesi'nde müderris oldu.
• Astronominin doğa felsefesinden bağımsız bir bilim olduğunu savundu.
• Eyüp'te toprağa verildi.

Fotoğraf: Bilinmeyen minyatür sanatçısı (Sekayik-i Numaniye, TSMK H. 1263) · Public domain · Wikimedia Commons