Doğu Anadolu Gözlemevi (DAG)

Doğu Anadolu Gözlemevi (DAG), Erzurum'un Palandöken ilçesindeki Konaklı yakınlarında, deniz seviyesinden 3.170 metre yükseklikteki Karakaya Tepeleri'nde kurulan astronomi gözlemevidir. Atatürk Üniversitesi Astrofizik Araştırma ve Uygulama Merkezi (ATASAM) bünyesinde hayata geçirilen gözlemevi, hem görünür ışıkta hem de yakın kızılötesinde gözlem yapabilecek 4 metre sınıfı bir teleskoba sahiptir. ATASAM'ın tanımıyla bu, Türkiye'nin en büyük ve ilk kızılötesi teleskobudur.

Neden Erzurum, neden bu kadar yüksek?

Kızılötesi ışık, özünde ısının kaydıdır. Bu yüzden kızılötesi gözlemler, atmosferdeki su buharından, insan kaynaklı ısıdan ve ışık kirliliğinden olabildiğince uzak, kuru ve yüksek yerler gerektirir. ATASAM'ın açıklamasına göre 2007-2010 yıllarında Atatürk Üniversitesi Fizik Bölümü'nün yürüttüğü projelerde elde edilen atmosferik ve astronomik ölçümler, Meteoroloji Genel Müdürlüğü'nün bölgeye ait verileriyle birlikte incelendi. Sonuçta Palandöken Dağı ile çevresindeki Karakaya Tepeleri'nin astronomik açıdan büyük bir potansiyele sahip olduğu anlaşıldı. Bölgenin düşük nem oranı, düşük ve yönü kararlı rüzgârı ile açık gece sayısı öne çıkan özellikler arasında.

Gözlemevi yerleşkesi yaklaşık 2.500 dönümlük bir alanı kaplıyor. Karakaya Tepeleri, Erzurum şehir merkezine ve havalimanına kuş uçuşu yaklaşık 20, Atatürk Üniversitesi yerleşkesine yaklaşık 10 kilometre uzaklıkta. Tepeler ile şehir arasında yaklaşık 2.500 metre yüksekliğinde sırtlar bulunduğu ve şehir gözlemevinin ters yönüne doğru büyüdüğü için alan şimdilik ışık kirliliğinden uzak. Zirveye Konaklı Kayak Tesisleri'nden teleferik hattı da çekilmiş durumda.

Proje ve aşamalar

DAG Projesi, 2011'de etüt projesi, 2012'de ise esas proje olarak Kalkınma Bakanlığı tarafından kabul edildi. Projeyi yürüten ATASAM, 6 Mart 2012'de Atatürk Üniversitesi Rektörlüğü bünyesinde kuruldu. ATASAM'a göre çalışma üç aşamadan oluşuyor:

• DAG Projesi: Teleskop, kubbe, binalar ve altyapıyla gözlemevinin kurulması.
• ODA Projesi: Teleskobun odak düzlemine yerleştirilecek bilimsel aygıtların tasarımı, yapımı ve bir optik laboratuvarının kurulması.
• AKS Projesi: 4 metreye kadar aynaların ve uzay-uydu ekipmanlarının kaplanacağı Ayna Kaplama Sistemi.

Physics Today dergisinin 2014'teki haberine göre o dönemde ilk ışık 2019 için planlanıyordu ve teleskobun maliyetinin, uyarlanabilir optik ve bilimsel aygıtlar hariç 20 milyon avroyu aşması bekleniyordu. Takvim sonraki yıllarda belirgin biçimde uzadı.

Teleskop

Teleskobu, Belçikalı optik şirketi AMOS anahtar teslim olarak üretti. AMOS'un açıklamasına göre DAG teleskobu 4 metre sınıfı bir Ritchey-Chrétien teleskobudur; odak uzaklığı 56 metredir. Ana aynanın biçimi 66 eyleyiciyle etkin olarak düzeltiliyor; ikincil ve üçüncül aynaların konumu ise altı ayaklı hassas hareket düzenekleriyle (hexapod) denetleniyor. Teleskopta seçilebilen iki Nasmyth odağı bulunuyor: Bunlardan biri atmosferin bulanıklaştırıcı etkisiyle sınırlı klasik gözlemler için, diğeri ise atmosferik bozulmayı gerçek zamanlı düzelten uyarlanabilir optik (adaptive optics) sistemiyle kırınım sınırına yakın keskinlik için tasarlandı.

AMOS, teleskobun ilk nesil odak düzlemi aygıtlarını da sıralıyor: görüntü döndürücü KORAY, uyarlanabilir optik sistemi TROIA, teleskop benzetimcisi DAGOS, yakın kızılötesi kamera DIRAC ve koronagraf PLACID. Şirkete göre bu aygıtların bir kısmı Türkiye'de tasarlanıp üretildi. Planlanan bilimsel konular arasında kozmoloji, galaksilerin evrimi, ötegezegenler, yıldız oluşumu ve Güneş Sistemi'nin küçük cisimleri yer alıyor.

Bugünkü durum

AMOS, 7 Mayıs 2026'da yaptığı açıklamada DAG teleskobu sözleşmesini kapattığını duyurdu. Açıklamaya göre teleskobun kurulumu 2024'te tamamlandı, kabul testleri Mart 2025'e kadar sürdü ve teleskop AMOS ile birlikte test amaçlı ilk ışığını aldı. Şirket, teleskobun ilk nesil odak düzlemi aygıtlarıyla bilimsel kullanım onayını beklediğini belirtti. Açıklamada gözlemevinin sahibi "Türkiye Ulusal Gözlemevleri" olarak anılıyor ve kurumun müdürü olarak Cahit Yeşilyaprak'ın değerlendirmesine yer veriliyor. Bilimsel ilk ışık ve düzenli gözlemlere geçiş için resmî bir tarih henüz açıklanmış değil.

ATASAM'ın proje tanıtımında belirttiğine göre DAG'dan önce Türkiye'deki optik teleskopların tamamı görünür ışıkta gözlem yapıyordu ve bunların en büyüğü, Antalya'daki TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi'nde Türk-Rus ortaklığıyla kurulan 150 santimetre çaplı teleskoptu. 4 metre sınıfı DAG teleskobu bu ölçeği büyük bir farkla aşıyor.

Kısaca

• Erzurum Konaklı'da, 3.170 metre yükseklikteki Karakaya Tepeleri'nde kurulan gözlemevi.
• Atatürk Üniversitesi ATASAM bünyesinde; proje 2012'de esas proje olarak kabul edildi.
• 4 metre sınıfı Ritchey-Chrétien teleskop; görünür ve yakın kızılötesi; uyarlanabilir optikli odak.
• Teleskobu Belçikalı AMOS üretti; kurulum 2024'te, kabul testleri Mart 2025'te tamamlandı.
• Mayıs 2026 itibarıyla bilimsel kullanım onayı bekleniyordu.